Trigonometri: Cheatsheet Komprehensif
Cheatsheet lengkap untuk memahami trigonometri dari konsep dasar hingga aplikasi lanjutan.
1. Konsep Dasar Trigonometri
Definisi Sudut
Sudut adalah ukuran rotasi dari satu sinar ke sinar lain yang memiliki titik pangkal sama.
Satuan Sudut:
- Derajat (°): Satu putaran penuh = 360°
- Radian (rad): Satu putaran penuh = $2\pi$ rad
Konversi: $$1° = \frac{\pi}{180} \text{ rad} \quad \text{dan} \quad 1 \text{ rad} = \frac{180°}{\pi} \approx 57.2958°$$
Sudut-Sudut Istimewa
| Derajat | Radian | Sudut |
|---|---|---|
| 0° | 0 | Nol |
| 30° | $\frac{\pi}{6}$ | Seperenam lingkaran |
| 45° | $\frac{\pi}{4}$ | Seperempat dari setengah lingkaran |
| 60° | $\frac{\pi}{3}$ | Sepertiga dari setengah lingkaran |
| 90° | $\frac{\pi}{2}$ | Seperempat lingkaran |
| 180° | $\pi$ | Setengah lingkaran |
| 270° | $\frac{3\pi}{2}$ | Tiga perempat lingkaran |
| 360° | $2\pi$ | Satu lingkaran penuh |
Segitiga Siku-Siku
Dalam segitiga siku-siku dengan sudut $\theta$:
- Sisi miring (hypotenuse): sisi terpanjang, berhadapan dengan sudut siku-siku
- Sisi depan (opposite): sisi yang berhadapan dengan sudut $\theta$
- Sisi samping (adjacent): sisi yang bersebelahan dengan sudut $\theta$ (bukan sisi miring)
Anatomi Segitiga Siku-Siku
2. Fungsi Trigonometri Dasar
Definisi dengan Segitiga Siku-Siku
Untuk sudut $\theta$ dalam segitiga siku-siku:
$$\sin \theta = \frac{\text{depan}}{\text{miring}} = \frac{\text{opposite}}{\text{hypotenuse}}$$
$$\cos \theta = \frac{\text{samping}}{\text{miring}} = \frac{\text{adjacent}}{\text{hypotenuse}}$$
$$\tan \theta = \frac{\text{depan}}{\text{samping}} = \frac{\text{opposite}}{\text{adjacent}} = \frac{\sin \theta}{\cos \theta}$$
Fungsi Kebalikan (Reciprocal)
$$\csc \theta = \frac{1}{\sin \theta} = \frac{\text{miring}}{\text{depan}}$$
$$\sec \theta = \frac{1}{\cos \theta} = \frac{\text{miring}}{\text{samping}}$$
$$\cot \theta = \frac{1}{\tan \theta} = \frac{\cos \theta}{\sin \theta} = \frac{\text{samping}}{\text{depan}}$$
Mnemonik SOHCAHTOA
SOH: $\sin = \frac{\text{Opposite}}{\text{Hypotenuse}}$
CAH: $\cos = \frac{\text{Adjacent}}{\text{Hypotenuse}}$
TOA: $\tan = \frac{\text{Opposite}}{\text{Adjacent}}$
Definisi dengan Lingkaran Satuan
Pada lingkaran satuan (jari-jari = 1) dengan titik pusat di origin:
- Titik $(x, y)$ pada lingkaran dengan sudut $\theta$ dari sumbu-x positif:
- $\cos \theta = x$
- $\sin \theta = y$
$$x^2 + y^2 = 1 \Rightarrow \cos^2 \theta + \sin^2 \theta = 1$$
Lingkaran Satuan (Unit Circle)
3. Nilai Fungsi Trigonometri Sudut Istimewa
Tabel Nilai Sudut Istimewa
| $\theta$ | $\sin \theta$ | $\cos \theta$ | $\tan \theta$ | $\csc \theta$ | $\sec \theta$ | $\cot \theta$ |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 0° | 0 | 1 | 0 | $\infty$ | 1 | $\infty$ |
| 30° | $\frac{1}{2}$ | $\frac{\sqrt{3}}{2}$ | $\frac{1}{\sqrt{3}}$ | 2 | $\frac{2}{\sqrt{3}}$ | $\sqrt{3}$ |
| 45° | $\frac{\sqrt{2}}{2}$ | $\frac{\sqrt{2}}{2}$ | 1 | $\sqrt{2}$ | $\sqrt{2}$ | 1 |
| 60° | $\frac{\sqrt{3}}{2}$ | $\frac{1}{2}$ | $\sqrt{3}$ | $\frac{2}{\sqrt{3}}$ | 2 | $\frac{1}{\sqrt{3}}$ |
| 90° | 1 | 0 | $\infty$ | 1 | $\infty$ | 0 |
| 120° | $\frac{\sqrt{3}}{2}$ | $-\frac{1}{2}$ | $-\sqrt{3}$ | $\frac{2}{\sqrt{3}}$ | $-2$ | $-\frac{1}{\sqrt{3}}$ |
| 135° | $\frac{\sqrt{2}}{2}$ | $-\frac{\sqrt{2}}{2}$ | $-1$ | $\sqrt{2}$ | $-\sqrt{2}$ | $-1$ |
| 150° | $\frac{1}{2}$ | $-\frac{\sqrt{3}}{2}$ | $-\frac{1}{\sqrt{3}}$ | 2 | $-\frac{2}{\sqrt{3}}$ | $-\sqrt{3}$ |
| 180° | 0 | $-1$ | 0 | $\infty$ | $-1$ | $\infty$ |
Cara Mengingat Nilai Sin dan Cos
Untuk $\sin \theta$ pada sudut istimewa (0°, 30°, 45°, 60°, 90°): $$\sin 0° = \frac{\sqrt{0}}{2}, \quad \sin 30° = \frac{\sqrt{1}}{2}, \quad \sin 45° = \frac{\sqrt{2}}{2}, \quad \sin 60° = \frac{\sqrt{3}}{2}, \quad \sin 90° = \frac{\sqrt{4}}{2}$$
Untuk $\cos \theta$: urutan kebalikan dari $\sin \theta$ $$\cos 0° = \frac{\sqrt{4}}{2}, \quad \cos 30° = \frac{\sqrt{3}}{2}, \quad \cos 45° = \frac{\sqrt{2}}{2}, \quad \cos 60° = \frac{\sqrt{1}}{2}, \quad \cos 90° = \frac{\sqrt{0}}{2}$$
4. Tanda Fungsi Trigonometri di Setiap Kuadran
Aturan ASTC (All Students Take Calculus)
| Kuadran | Sudut | Sin | Cos | Tan | Fungsi Positif |
|---|---|---|---|---|---|
| I | 0° - 90° | + | + | + | All (semua positif) |
| II | 90° - 180° | + | - | - | Sin (dan csc) |
| III | 180° - 270° | - | - | + | Tan (dan cot) |
| IV | 270° - 360° | - | + | - | Cos (dan sec) |
Tanda Fungsi Trigonometri di Setiap Kuadran
Sudut Referensi
Sudut referensi adalah sudut lancip yang dibentuk oleh sisi terminal sudut dengan sumbu-x.
Untuk sudut $\theta$:
- Kuadran I: Sudut referensi = $\theta$
- Kuadran II: Sudut referensi = $180° - \theta$ atau $\pi - \theta$
- Kuadran III: Sudut referensi = $\theta - 180°$ atau $\theta - \pi$
- Kuadran IV: Sudut referensi = $360° - \theta$ atau $2\pi - \theta$
5. Identitas Trigonometri Fundamental
Identitas Pythagoras
$$\sin^2 \theta + \cos^2 \theta = 1$$
$$1 + \tan^2 \theta = \sec^2 \theta$$
$$1 + \cot^2 \theta = \csc^2 \theta$$
Visualisasi Identitas Pythagoras: sin²θ + cos²θ = 1
Variasi: $$\sin^2 \theta = 1 - \cos^2 \theta \quad \text{dan} \quad \cos^2 \theta = 1 - \sin^2 \theta$$
$$\tan^2 \theta = \sec^2 \theta - 1 \quad \text{dan} \quad \cot^2 \theta = \csc^2 \theta - 1$$
Identitas Rasio
$$\tan \theta = \frac{\sin \theta}{\cos \theta}$$
$$\cot \theta = \frac{\cos \theta}{\sin \theta} = \frac{1}{\tan \theta}$$
$$\sec \theta = \frac{1}{\cos \theta}$$
$$\csc \theta = \frac{1}{\sin \theta}$$
Identitas Ko-fungsi (Complementary)
Untuk sudut komplementer ($\alpha + \beta = 90°$):
$$\sin(90° - \theta) = \cos \theta$$
$$\cos(90° - \theta) = \sin \theta$$
$$\tan(90° - \theta) = \cot \theta$$
$$\cot(90° - \theta) = \tan \theta$$
$$\sec(90° - \theta) = \csc \theta$$
$$\csc(90° - \theta) = \sec \theta$$
Identitas Sudut Negatif (Odd/Even)
Fungsi Ganjil (Odd): $$\sin(-\theta) = -\sin \theta$$ $$\tan(-\theta) = -\tan \theta$$ $$\cot(-\theta) = -\cot \theta$$ $$\csc(-\theta) = -\csc \theta$$
Fungsi Genap (Even): $$\cos(-\theta) = \cos \theta$$ $$\sec(-\theta) = \sec \theta$$
6. Identitas Penjumlahan dan Pengurangan Sudut
Penjumlahan Sudut
$$\sin(\alpha + \beta) = \sin \alpha \cos \beta + \cos \alpha \sin \beta$$
$$\cos(\alpha + \beta) = \cos \alpha \cos \beta - \sin \alpha \sin \beta$$
$$\tan(\alpha + \beta) = \frac{\tan \alpha + \tan \beta}{1 - \tan \alpha \tan \beta}$$
Pengurangan Sudut
$$\sin(\alpha - \beta) = \sin \alpha \cos \beta - \cos \alpha \sin \beta$$
$$\cos(\alpha - \beta) = \cos \alpha \cos \beta + \sin \alpha \sin \beta$$
$$\tan(\alpha - \beta) = \frac{\tan \alpha - \tan \beta}{1 + \tan \alpha \tan \beta}$$
Contoh Aplikasi
Mencari nilai $\sin 75°$: $$\sin 75° = \sin(45° + 30°) = \sin 45° \cos 30° + \cos 45° \sin 30°$$ $$= \frac{\sqrt{2}}{2} \cdot \frac{\sqrt{3}}{2} + \frac{\sqrt{2}}{2} \cdot \frac{1}{2} = \frac{\sqrt{6} + \sqrt{2}}{4}$$
7. Identitas Sudut Ganda (Double Angle)
Ringkasan Rumus Sudut Ganda (2θ)
= 2cos²θ − 1
= 1 − 2sin²θ
Sudut Ganda untuk Sin
$$\sin 2\theta = 2 \sin \theta \cos \theta$$
Sudut Ganda untuk Cos
$$\cos 2\theta = \cos^2 \theta - \sin^2 \theta$$
$$\cos 2\theta = 2\cos^2 \theta - 1$$
$$\cos 2\theta = 1 - 2\sin^2 \theta$$
Sudut Ganda untuk Tan
$$\tan 2\theta = \frac{2\tan \theta}{1 - \tan^2 \theta}$$
Identitas Setengah Sudut (Half Angle)
$$\sin \frac{\theta}{2} = \pm \sqrt{\frac{1 - \cos \theta}{2}}$$
$$\cos \frac{\theta}{2} = \pm \sqrt{\frac{1 + \cos \theta}{2}}$$
$$\tan \frac{\theta}{2} = \pm \sqrt{\frac{1 - \cos \theta}{1 + \cos \theta}} = \frac{\sin \theta}{1 + \cos \theta} = \frac{1 - \cos \theta}{\sin \theta}$$
Catatan: Tanda $\pm$ bergantung pada kuadran dari $\frac{\theta}{2}$.
8. Identitas Sudut Tiga Kali (Triple Angle)
$$\sin 3\theta = 3\sin \theta - 4\sin^3 \theta$$
$$\cos 3\theta = 4\cos^3 \theta - 3\cos \theta$$
$$\tan 3\theta = \frac{3\tan \theta - \tan^3 \theta}{1 - 3\tan^2 \theta}$$
9. Identitas Jumlah ke Produk (Sum-to-Product)
$$\sin \alpha + \sin \beta = 2 \sin\left(\frac{\alpha + \beta}{2}\right) \cos\left(\frac{\alpha - \beta}{2}\right)$$
$$\sin \alpha - \sin \beta = 2 \cos\left(\frac{\alpha + \beta}{2}\right) \sin\left(\frac{\alpha - \beta}{2}\right)$$
$$\cos \alpha + \cos \beta = 2 \cos\left(\frac{\alpha + \beta}{2}\right) \cos\left(\frac{\alpha - \beta}{2}\right)$$
$$\cos \alpha - \cos \beta = -2 \sin\left(\frac{\alpha + \beta}{2}\right) \sin\left(\frac{\alpha - \beta}{2}\right)$$
10. Identitas Produk ke Jumlah (Product-to-Sum)
$$\sin \alpha \cos \beta = \frac{1}{2}[\sin(\alpha + \beta) + \sin(\alpha - \beta)]$$
$$\cos \alpha \sin \beta = \frac{1}{2}[\sin(\alpha + \beta) - \sin(\alpha - \beta)]$$
$$\cos \alpha \cos \beta = \frac{1}{2}[\cos(\alpha + \beta) + \cos(\alpha - \beta)]$$
$$\sin \alpha \sin \beta = \frac{1}{2}[\cos(\alpha - \beta) - \cos(\alpha + \beta)]$$
11. Fungsi Trigonometri Invers
Definisi Fungsi Invers
Fungsi invers trigonometri memberikan sudut dari nilai rasio trigonometri.
| Fungsi | Notasi Alternatif | Domain | Range | | ------------------ | ----------------- | ------------------- | -------------------------------------------- | ------- | ------------------------------------------------------------ | | $\arcsin x$ | $\sin^{-1} x$ | $[-1, 1]$ | $\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right]$ | | $\arccos x$ | $\cos^{-1} x$ | $[-1, 1]$ | $[0, \pi]$ | | $\arctan x$ | $\tan^{-1} x$ | $(-\infty, \infty)$ | $\left(-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right)$ | | $\text{arccsc } x$ | $\csc^{-1} x$ | $ | x | \geq 1$ | $\left[-\frac{\pi}{2}, \frac{\pi}{2}\right] \setminus {0}$ | | $\text{arcsec } x$ | $\sec^{-1} x$ | $ | x | \geq 1$ | $[0, \pi] \setminus \left{\frac{\pi}{2}\right}$ | | $\text{arccot } x$ | $\cot^{-1} x$ | $(-\infty, \infty)$ | $(0, \pi)$ |
Nilai-Nilai Penting Fungsi Invers
$$\arcsin(0) = 0, \quad \arcsin\left(\frac{1}{2}\right) = \frac{\pi}{6}, \quad \arcsin\left(\frac{\sqrt{2}}{2}\right) = \frac{\pi}{4}$$
$$\arcsin\left(\frac{\sqrt{3}}{2}\right) = \frac{\pi}{3}, \quad \arcsin(1) = \frac{\pi}{2}$$
$$\arccos(1) = 0, \quad \arccos\left(\frac{\sqrt{3}}{2}\right) = \frac{\pi}{6}, \quad \arccos\left(\frac{\sqrt{2}}{2}\right) = \frac{\pi}{4}$$
$$\arccos\left(\frac{1}{2}\right) = \frac{\pi}{3}, \quad \arccos(0) = \frac{\pi}{2}, \quad \arccos(-1) = \pi$$
$$\arctan(0) = 0, \quad \arctan\left(\frac{1}{\sqrt{3}}\right) = \frac{\pi}{6}, \quad \arctan(1) = \frac{\pi}{4}, \quad \arctan(\sqrt{3}) = \frac{\pi}{3}$$
Identitas Fungsi Invers
$$\arcsin x + \arccos x = \frac{\pi}{2}$$
$$\arctan x + \text{arccot } x = \frac{\pi}{2}$$
$$\arctan x + \arctan\left(\frac{1}{x}\right) = \begin{cases} \frac{\pi}{2} & \text{jika } x > 0 \ -\frac{\pi}{2} & \text{jika } x < 0 \end{cases}$$
Turunan Fungsi Invers
$$\frac{d}{dx}(\arcsin x) = \frac{1}{\sqrt{1-x^2}}$$
$$\frac{d}{dx}(\arccos x) = -\frac{1}{\sqrt{1-x^2}}$$
$$\frac{d}{dx}(\arctan x) = \frac{1}{1+x^2}$$
$$\frac{d}{dx}(\text{arccot } x) = -\frac{1}{1+x^2}$$
$$\frac{d}{dx}(\text{arcsec } x) = \frac{1}{|x|\sqrt{x^2-1}}$$
$$\frac{d}{dx}(\text{arccsc } x) = -\frac{1}{|x|\sqrt{x^2-1}}$$
12. Hukum Sinus
Rumus Hukum Sinus
Untuk segitiga dengan sisi $a$, $b$, $c$ dan sudut $A$, $B$, $C$ yang berhadapan:
$$\frac{a}{\sin A} = \frac{b}{\sin B} = \frac{c}{\sin C} = 2R$$
Di mana $R$ adalah jari-jari lingkaran luar (circumradius) segitiga.
Segitiga dengan Sisi dan Sudut yang Bersesuaian
Sisi b berhadapan dengan sudut B
Sisi c berhadapan dengan sudut C
Bentuk Alternatif
$$\frac{\sin A}{a} = \frac{\sin B}{b} = \frac{\sin C}{c}$$
Kapan Menggunakan Hukum Sinus
- Diketahui dua sudut dan satu sisi (AAS atau ASA)
- Diketahui dua sisi dan sudut berhadapan dengan salah satu sisi (SSA) - hati-hati kasus ambigu!
Kasus Ambigu (SSA)
Ketika diketahui dua sisi ($a$, $b$) dan sudut berhadapan dengan sisi yang lebih pendek ($A$), mungkin ada:
- Tidak ada solusi: jika $a < b \sin A$
- Satu solusi: jika $a = b \sin A$ atau $a \geq b$
- Dua solusi: jika $b \sin A < a < b$
13. Hukum Kosinus
Rumus Hukum Kosinus
$$a^2 = b^2 + c^2 - 2bc \cos A$$
$$b^2 = a^2 + c^2 - 2ac \cos B$$
$$c^2 = a^2 + b^2 - 2ab \cos C$$
Bentuk untuk Mencari Sudut
$$\cos A = \frac{b^2 + c^2 - a^2}{2bc}$$
$$\cos B = \frac{a^2 + c^2 - b^2}{2ac}$$
$$\cos C = \frac{a^2 + b^2 - c^2}{2ab}$$
Kapan Menggunakan Hukum Kosinus
- Diketahui tiga sisi (SSS)
- Diketahui dua sisi dan sudut yang diapit (SAS)
Hubungan dengan Teorema Pythagoras
Ketika $C = 90°$, maka $\cos C = 0$, sehingga: $$c^2 = a^2 + b^2 - 2ab(0) = a^2 + b^2$$
Ini adalah Teorema Pythagoras!
14. Luas Segitiga
Rumus Luas dengan Trigonometri
$$\text{Luas} = \frac{1}{2}ab \sin C = \frac{1}{2}bc \sin A = \frac{1}{2}ac \sin B$$
Rumus Heron
Jika $s = \frac{a+b+c}{2}$ (setengah keliling), maka:
$$\text{Luas} = \sqrt{s(s-a)(s-b)(s-c)}$$
Hubungan Luas dengan Circumradius
$$\text{Luas} = \frac{abc}{4R}$$
Hubungan Luas dengan Inradius
$$\text{Luas} = rs$$
Di mana $r$ adalah jari-jari lingkaran dalam (inradius) dan $s$ adalah setengah keliling.
15. Persamaan Trigonometri
Solusi Umum untuk Sin
Jika $\sin \theta = k$ (dengan $|k| \leq 1$), maka:
$$\theta = \arcsin k + 2n\pi \quad \text{atau} \quad \theta = \pi - \arcsin k + 2n\pi$$
Di mana $n$ adalah bilangan bulat.
Bentuk ringkas: $$\theta = n\pi + (-1)^n \arcsin k, \quad n \in \mathbb{Z}$$
Solusi Umum untuk Cos
Jika $\cos \theta = k$ (dengan $|k| \leq 1$), maka:
$$\theta = \pm \arccos k + 2n\pi, \quad n \in \mathbb{Z}$$
Solusi Umum untuk Tan
Jika $\tan \theta = k$, maka:
$$\theta = \arctan k + n\pi, \quad n \in \mathbb{Z}$$
Persamaan Khusus
| Persamaan | Solusi Umum |
|---|---|
| $\sin \theta = 0$ | $\theta = n\pi$ |
| $\sin \theta = 1$ | $\theta = \frac{\pi}{2} + 2n\pi$ |
| $\sin \theta = -1$ | $\theta = -\frac{\pi}{2} + 2n\pi$ |
| $\cos \theta = 0$ | $\theta = \frac{\pi}{2} + n\pi$ |
| $\cos \theta = 1$ | $\theta = 2n\pi$ |
| $\cos \theta = -1$ | $\theta = \pi + 2n\pi$ |
| $\tan \theta = 0$ | $\theta = n\pi$ |
Strategi Menyelesaikan Persamaan Trigonometri
- Faktorisasi: Ubah ke bentuk produk = 0
- Substitusi: Gunakan $u = \sin \theta$ atau $u = \cos \theta$
- Identitas: Gunakan identitas untuk menyederhanakan
- Kuadratik: Ubah ke persamaan kuadrat dalam satu fungsi trigonometri
Contoh: Selesaikan $2\sin^2 \theta - 3\sin \theta + 1 = 0$
Misalkan $u = \sin \theta$: $$2u^2 - 3u + 1 = 0$$ $$(2u - 1)(u - 1) = 0$$ $$u = \frac{1}{2} \quad \text{atau} \quad u = 1$$
Jadi: $$\sin \theta = \frac{1}{2} \Rightarrow \theta = \frac{\pi}{6} + 2n\pi \text{ atau } \theta = \frac{5\pi}{6} + 2n\pi$$ $$\sin \theta = 1 \Rightarrow \theta = \frac{\pi}{2} + 2n\pi$$
16. Grafik Fungsi Trigonometri
Bentuk Umum
Bentuk umum fungsi sinusoidal: $$y = A \sin(Bx + C) + D \quad \text{atau} \quad y = A \cos(Bx + C) + D$$
| Parameter | Efek | | --------- | ------------------------------------------------------- | --- | -------------------------------------- | | $A$ | Amplitudo = $ | A | $ (tinggi gelombang dari garis tengah) | | $B$ | Periode = $\frac{2\pi}{ | B | }$ (panjang satu siklus) | | $C$ | Pergeseran fase = $-\frac{C}{B}$ (geser horizontal) | | $D$ | Pergeseran vertikal (garis tengah di $y = D$) |
Grafik Fungsi Trigonometri Dasar
Grafik $y = \sin x$
- Domain: $(-\infty, \infty)$
- Range: $[-1, 1]$
- Periode: $2\pi$
- Amplitudo: 1
- Titik penting: $(0, 0)$, $\left(\frac{\pi}{2}, 1\right)$, $(\pi, 0)$, $\left(\frac{3\pi}{2}, -1\right)$, $(2\pi, 0)$
Grafik $y = \cos x$
- Domain: $(-\infty, \infty)$
- Range: $[-1, 1]$
- Periode: $2\pi$
- Amplitudo: 1
- Titik penting: $(0, 1)$, $\left(\frac{\pi}{2}, 0\right)$, $(\pi, -1)$, $\left(\frac{3\pi}{2}, 0\right)$, $(2\pi, 1)$
Grafik $y = \tan x$
- Domain: $x \neq \frac{\pi}{2} + n\pi$
- Range: $(-\infty, \infty)$
- Periode: $\pi$
- Asimtot vertikal: $x = \frac{\pi}{2} + n\pi$
Grafik $y = \cot x$
- Domain: $x \neq n\pi$
- Range: $(-\infty, \infty)$
- Periode: $\pi$
- Asimtot vertikal: $x = n\pi$
Grafik $y = \sec x$
- Domain: $x \neq \frac{\pi}{2} + n\pi$
- Range: $(-\infty, -1] \cup [1, \infty)$
- Periode: $2\pi$
- Asimtot vertikal: $x = \frac{\pi}{2} + n\pi$
Grafik $y = \csc x$
- Domain: $x \neq n\pi$
- Range: $(-\infty, -1] \cup [1, \infty)$
- Periode: $2\pi$
- Asimtot vertikal: $x = n\pi$
17. Identitas Pangkat (Power-Reducing)
Identitas ini berguna untuk mengintegrasikan pangkat fungsi trigonometri.
$$\sin^2 \theta = \frac{1 - \cos 2\theta}{2}$$
$$\cos^2 \theta = \frac{1 + \cos 2\theta}{2}$$
$$\tan^2 \theta = \frac{1 - \cos 2\theta}{1 + \cos 2\theta}$$
Pangkat Lebih Tinggi
$$\sin^3 \theta = \frac{3\sin \theta - \sin 3\theta}{4}$$
$$\cos^3 \theta = \frac{3\cos \theta + \cos 3\theta}{4}$$
$$\sin^4 \theta = \frac{3 - 4\cos 2\theta + \cos 4\theta}{8}$$
$$\cos^4 \theta = \frac{3 + 4\cos 2\theta + \cos 4\theta}{8}$$
18. Rumus Mollweide dan Projeksi
Rumus Mollweide
Digunakan untuk mengecek kebenaran solusi segitiga:
$$\frac{a - b}{c} = \frac{\sin\left(\frac{A-B}{2}\right)}{\cos\left(\frac{C}{2}\right)}$$
$$\frac{a + b}{c} = \frac{\cos\left(\frac{A-B}{2}\right)}{\sin\left(\frac{C}{2}\right)}$$
Rumus Projeksi
$$a = b \cos C + c \cos B$$
$$b = a \cos C + c \cos A$$
$$c = a \cos B + b \cos A$$
19. Rumus Tangen Setengah Sudut Segitiga
Jika $s = \frac{a+b+c}{2}$ dan $r$ adalah inradius:
$$\tan \frac{A}{2} = \frac{r}{s-a}$$
$$\tan \frac{B}{2} = \frac{r}{s-b}$$
$$\tan \frac{C}{2} = \frac{r}{s-c}$$
Bentuk Alternatif
$$\tan \frac{A}{2} = \sqrt{\frac{(s-b)(s-c)}{s(s-a)}}$$
$$\sin \frac{A}{2} = \sqrt{\frac{(s-b)(s-c)}{bc}}$$
$$\cos \frac{A}{2} = \sqrt{\frac{s(s-a)}{bc}}$$
20. Aplikasi Trigonometri
Jarak dan Tinggi
Sudut Elevasi: Sudut dari horizontal ke atas menuju objek.
Sudut Depresi: Sudut dari horizontal ke bawah menuju objek.
Rumus dasar: $$\text{Tinggi} = \text{Jarak} \times \tan(\text{sudut elevasi})$$
Navigasi dan Bearing
Bearing adalah arah yang diukur searah jarum jam dari utara.
Untuk dua titik dengan bearing $\theta$:
- Perpindahan timur (East): $d \sin \theta$
- Perpindahan utara (North): $d \cos \theta$
Gerak Harmonik Sederhana
Posisi partikel dalam gerak harmonik sederhana: $$x(t) = A \cos(\omega t + \phi)$$
Di mana:
- $A$ = amplitudo
- $\omega$ = frekuensi sudut (rad/s)
- $\phi$ = fase awal
- Periode $T = \frac{2\pi}{\omega}$
- Frekuensi $f = \frac{1}{T} = \frac{\omega}{2\pi}$
Gelombang dan Interferensi
Penjumlahan dua gelombang dengan frekuensi sama: $$A_1 \sin(\omega t) + A_2 \sin(\omega t + \phi) = A \sin(\omega t + \psi)$$
Di mana: $$A = \sqrt{A_1^2 + A_2^2 + 2A_1 A_2 \cos \phi}$$
Vektor dan Komponen
Untuk vektor dengan magnitude $r$ dan sudut $\theta$:
- Komponen horizontal: $r_x = r \cos \theta$
- Komponen vertikal: $r_y = r \sin \theta$
- Magnitude: $r = \sqrt{r_x^2 + r_y^2}$
- Sudut: $\theta = \arctan\left(\frac{r_y}{r_x}\right)$
21. Koordinat Polar
Konversi Koordinat
Dari Kartesius ke Polar: $$r = \sqrt{x^2 + y^2}$$ $$\theta = \arctan\left(\frac{y}{x}\right)$$
Dari Polar ke Kartesius: $$x = r \cos \theta$$ $$y = r \sin \theta$$
Persamaan Polar Umum
| Bentuk | Persamaan Polar |
|---|---|
| Lingkaran pusat origin | $r = a$ |
| Garis melalui origin | $\theta = \alpha$ |
| Lingkaran melalui origin | $r = 2a \cos \theta$ atau $r = 2a \sin \theta$ |
| Limacon | $r = a + b \cos \theta$ |
| Cardioid | $r = a(1 + \cos \theta)$ |
| Rose | $r = a \cos(n\theta)$ |
| Lemniscate | $r^2 = a^2 \cos(2\theta)$ |
| Spiral Archimedean | $r = a\theta$ |
22. Bilangan Kompleks dan Trigonometri
Bentuk Polar Bilangan Kompleks
$$z = r(\cos \theta + i \sin \theta) = r \cdot \text{cis } \theta$$
Di mana:
- $r = |z| = \sqrt{a^2 + b^2}$ (modulus)
- $\theta = \arg(z) = \arctan\left(\frac{b}{a}\right)$ (argumen)
Rumus Euler
$$e^{i\theta} = \cos \theta + i \sin \theta$$
Rumus Euler: Hubungan Eksponensial dan Trigonometri
Sehingga: $$\cos \theta = \frac{e^{i\theta} + e^{-i\theta}}{2}$$
$$\sin \theta = \frac{e^{i\theta} - e^{-i\theta}}{2i}$$
Rumus De Moivre
$$(\cos \theta + i \sin \theta)^n = \cos(n\theta) + i \sin(n\theta)$$
Atau dalam bentuk eksponensial: $$(e^{i\theta})^n = e^{in\theta}$$
Akar Ke-n Bilangan Kompleks
Akar ke-$n$ dari $z = r \cdot \text{cis } \theta$:
$$z_k = \sqrt[n]{r} \cdot \text{cis}\left(\frac{\theta + 2k\pi}{n}\right), \quad k = 0, 1, 2, …, n-1$$
23. Deret Fourier (Pendahuluan)
Definisi
Fungsi periodik $f(x)$ dengan periode $2\pi$ dapat dinyatakan sebagai:
$$f(x) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty} (a_n \cos nx + b_n \sin nx)$$
Koefisien Fourier
$$a_0 = \frac{1}{\pi} \int_{-\pi}^{\pi} f(x) , dx$$
$$a_n = \frac{1}{\pi} \int_{-\pi}^{\pi} f(x) \cos(nx) , dx$$
$$b_n = \frac{1}{\pi} \int_{-\pi}^{\pi} f(x) \sin(nx) , dx$$
Sifat Ortogonalitas
$$\int_{-\pi}^{\pi} \sin(mx) \sin(nx) , dx = \begin{cases} 0 & \text{jika } m \neq n \ \pi & \text{jika } m = n \end{cases}$$
$$\int_{-\pi}^{\pi} \cos(mx) \cos(nx) , dx = \begin{cases} 0 & \text{jika } m \neq n \ \pi & \text{jika } m = n \end{cases}$$
$$\int_{-\pi}^{\pi} \sin(mx) \cos(nx) , dx = 0 \quad \text{untuk semua } m, n$$
24. Identitas Hiperbolik dan Hubungannya dengan Trigonometri
Definisi Fungsi Hiperbolik
$$\sinh x = \frac{e^x - e^{-x}}{2}$$
$$\cosh x = \frac{e^x + e^{-x}}{2}$$
$$\tanh x = \frac{\sinh x}{\cosh x} = \frac{e^x - e^{-x}}{e^x + e^{-x}}$$
Hubungan dengan Fungsi Trigonometri
$$\sin(ix) = i \sinh x$$
$$\cos(ix) = \cosh x$$
$$\sinh(ix) = i \sin x$$
$$\cosh(ix) = \cos x$$
Identitas Hiperbolik
$$\cosh^2 x - \sinh^2 x = 1$$
$$1 - \tanh^2 x = \text{sech}^2 x$$
$$\coth^2 x - 1 = \text{csch}^2 x$$
25. Limit Trigonometri Penting
Limit Fundamental
$$\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x} = 1$$
$$\lim_{x \to 0} \frac{1 - \cos x}{x} = 0$$
$$\lim_{x \to 0} \frac{1 - \cos x}{x^2} = \frac{1}{2}$$
$$\lim_{x \to 0} \frac{\tan x}{x} = 1$$
$$\lim_{x \to 0} \frac{\arcsin x}{x} = 1$$
$$\lim_{x \to 0} \frac{\arctan x}{x} = 1$$
Deret Taylor
$$\sin x = x - \frac{x^3}{3!} + \frac{x^5}{5!} - \frac{x^7}{7!} + \cdots = \sum_{n=0}^{\infty} \frac{(-1)^n x^{2n+1}}{(2n+1)!}$$
$$\cos x = 1 - \frac{x^2}{2!} + \frac{x^4}{4!} - \frac{x^6}{6!} + \cdots = \sum_{n=0}^{\infty} \frac{(-1)^n x^{2n}}{(2n)!}$$
$$\tan x = x + \frac{x^3}{3} + \frac{2x^5}{15} + \frac{17x^7}{315} + \cdots \quad \text{untuk } |x| < \frac{\pi}{2}$$
$$\arctan x = x - \frac{x^3}{3} + \frac{x^5}{5} - \frac{x^7}{7} + \cdots = \sum_{n=0}^{\infty} \frac{(-1)^n x^{2n+1}}{2n+1} \quad \text{untuk } |x| \leq 1$$
$$\arcsin x = x + \frac{x^3}{6} + \frac{3x^5}{40} + \frac{15x^7}{336} + \cdots \quad \text{untuk } |x| \leq 1$$
26. Integral Trigonometri
Integral Dasar
$$\int \sin x , dx = -\cos x + C$$
$$\int \cos x , dx = \sin x + C$$
$$\int \tan x , dx = -\ln|\cos x| + C = \ln|\sec x| + C$$
$$\int \cot x , dx = \ln|\sin x| + C$$
$$\int \sec x , dx = \ln|\sec x + \tan x| + C$$
$$\int \csc x , dx = -\ln|\csc x + \cot x| + C = \ln|\csc x - \cot x| + C$$
Integral Kuadrat
$$\int \sin^2 x , dx = \frac{x}{2} - \frac{\sin 2x}{4} + C$$
$$\int \cos^2 x , dx = \frac{x}{2} + \frac{\sin 2x}{4} + C$$
$$\int \tan^2 x , dx = \tan x - x + C$$
$$\int \cot^2 x , dx = -\cot x - x + C$$
$$\int \sec^2 x , dx = \tan x + C$$
$$\int \csc^2 x , dx = -\cot x + C$$
Integral dengan Hasil Invers
$$\int \frac{1}{\sqrt{1-x^2}} , dx = \arcsin x + C$$
$$\int \frac{-1}{\sqrt{1-x^2}} , dx = \arccos x + C$$
$$\int \frac{1}{1+x^2} , dx = \arctan x + C$$
$$\int \frac{1}{x\sqrt{x^2-1}} , dx = \text{arcsec } |x| + C$$
Reduksi untuk Pangkat
$$\int \sin^n x , dx = -\frac{\sin^{n-1} x \cos x}{n} + \frac{n-1}{n} \int \sin^{n-2} x , dx$$
$$\int \cos^n x , dx = \frac{\cos^{n-1} x \sin x}{n} + \frac{n-1}{n} \int \cos^{n-2} x , dx$$
27. Tips dan Trik Menghafal
Mnemonik untuk Tanda di Kuadran
“All Students Take Calculus”
- All: Kuadran I - semua positif
- Students: Kuadran II - hanya Sin positif
- Take: Kuadran III - hanya Tan positif
- Calculus: Kuadran IV - hanya Cos positif
Segitiga Ajaib untuk Sudut Istimewa
Segitiga 30-60-90: Sisi berbanding $1 : \sqrt{3} : 2$
Segitiga 45-45-90: Sisi berbanding $1 : 1 : \sqrt{2}$
Segitiga Istimewa untuk Mengingat Nilai Trigonometri
Pola Nilai Sin
Untuk sudut 0°, 30°, 45°, 60°, 90°: $$\sin \theta = \frac{\sqrt{0}}{2}, \frac{\sqrt{1}}{2}, \frac{\sqrt{2}}{2}, \frac{\sqrt{3}}{2}, \frac{\sqrt{4}}{2}$$
Nilai $\cos \theta$ adalah urutan terbalik.
Hubungan Penting
- $\sin$ dan $\cos$ adalah ko-fungsi: $\sin \theta = \cos(90° - \theta)$
- $\tan$ dan $\cot$ adalah ko-fungsi: $\tan \theta = \cot(90° - \theta)$
- $\sec$ dan $\csc$ adalah ko-fungsi: $\sec \theta = \csc(90° - \theta)$
Cara Cepat Identitas Sudut Ganda
Ingat $\cos 2\theta$ punya 3 bentuk:
- $\cos^2 \theta - \sin^2 \theta$ (bentuk campuran)
- $2\cos^2 \theta - 1$ (bentuk kosinus)
- $1 - 2\sin^2 \theta$ (bentuk sinus)
Dari bentuk 2 dan 3, bisa diturunkan identitas power-reducing.
28. Rangkuman Formula Penting
Identitas Fundamental
| Identitas | Formula |
|---|---|
| Pythagoras | $\sin^2 \theta + \cos^2 \theta = 1$ |
| Rasio | $\tan \theta = \frac{\sin \theta}{\cos \theta}$ |
| Ko-fungsi | $\sin(90° - \theta) = \cos \theta$ |
| Sudut negatif | $\sin(-\theta) = -\sin \theta$, $\cos(-\theta) = \cos \theta$ |
Rumus Penjumlahan
| Fungsi | Penjumlahan | Pengurangan |
|---|---|---|
| Sin | $\sin \alpha \cos \beta + \cos \alpha \sin \beta$ | $\sin \alpha \cos \beta - \cos \alpha \sin \beta$ |
| Cos | $\cos \alpha \cos \beta - \sin \alpha \sin \beta$ | $\cos \alpha \cos \beta + \sin \alpha \sin \beta$ |
| Tan | $\frac{\tan \alpha + \tan \beta}{1 - \tan \alpha \tan \beta}$ | $\frac{\tan \alpha - \tan \beta}{1 + \tan \alpha \tan \beta}$ |
Sudut Ganda dan Setengah
| Tipe | Sin | Cos |
|---|---|---|
| Ganda | $2\sin\theta\cos\theta$ | $\cos^2\theta - \sin^2\theta$ |
| Setengah | $\pm\sqrt{\frac{1-\cos\theta}{2}}$ | $\pm\sqrt{\frac{1+\cos\theta}{2}}$ |
Segitiga
| Hukum | Formula |
|---|---|
| Sinus | $\frac{a}{\sin A} = \frac{b}{\sin B} = \frac{c}{\sin C}$ |
| Kosinus | $c^2 = a^2 + b^2 - 2ab\cos C$ |
| Luas | $\frac{1}{2}ab\sin C$ |