Kalkulus: Cheatsheet Komprehensif
Cheatsheet lengkap untuk memahami kalkulus dari konsep dasar hingga aplikasi lanjutan.
1. Limit (Batas)
Konsep Limit
Definisi: Limit dari fungsi $f(x)$ saat $x$ mendekati $a$ adalah nilai yang didekati oleh $f(x)$ ketika $x$ semakin dekat ke $a$.
Notasi: $$\lim_{x \to a} f(x) = L$$
Artinya: Nilai $f(x)$ mendekati $L$ ketika $x$ mendekati $a$.
Definisi Formal (Epsilon-Delta): $$\lim_{x \to a} f(x) = L \iff \forall \epsilon > 0, \exists \delta > 0 : 0 < |x - a| < \delta \Rightarrow |f(x) - L| < \epsilon$$
Visualisasi Konsep Limit: lim(x→a) f(x) = L
Sifat-sifat Limit
Jika $\lim_{x \to a} f(x) = L$ dan $\lim_{x \to a} g(x) = M$, maka:
| Sifat | Rumus |
|---|---|
| Penjumlahan | $\lim_{x \to a} [f(x) + g(x)] = L + M$ |
| Pengurangan | $\lim_{x \to a} [f(x) - g(x)] = L - M$ |
| Perkalian Konstanta | $\lim_{x \to a} [c \cdot f(x)] = c \cdot L$ |
| Perkalian | $\lim_{x \to a} [f(x) \cdot g(x)] = L \cdot M$ |
| Pembagian | $\lim_{x \to a} \frac{f(x)}{g(x)} = \frac{L}{M}$, jika $M \neq 0$ |
| Pangkat | $\lim_{x \to a} [f(x)]^n = L^n$ |
| Akar | $\lim_{x \to a} \sqrt[n]{f(x)} = \sqrt[n]{L}$, jika $L \geq 0$ untuk $n$ genap |
Limit Satu Sisi
Limit Kiri: $$\lim_{x \to a^-} f(x) = L$$ Artinya: $x$ mendekati $a$ dari kiri (nilai yang lebih kecil dari $a$).
Limit Kanan: $$\lim_{x \to a^+} f(x) = L$$ Artinya: $x$ mendekati $a$ dari kanan (nilai yang lebih besar dari $a$).
Syarat Limit Ada: $$\lim_{x \to a} f(x) = L \iff \lim_{x \to a^-} f(x) = \lim_{x \to a^+} f(x) = L$$
Contoh: Untuk $f(x) = |x|/x$:
- $\lim_{x \to 0^+} \frac{|x|}{x} = 1$
- $\lim_{x \to 0^-} \frac{|x|}{x} = -1$
- $\lim_{x \to 0} \frac{|x|}{x}$ tidak ada (limit kiri ≠ limit kanan)
Limit Tak Hingga
Limit Menuju Tak Hingga: $$\lim_{x \to \infty} f(x) = L$$
Limit Bernilai Tak Hingga: $$\lim_{x \to a} f(x) = \infty$$
Rumus Penting:
- $\lim_{x \to \infty} \frac{1}{x^n} = 0$ untuk $n > 0$
- $\lim_{x \to \infty} \frac{a_nx^n + a_{n-1}x^{n-1} + \cdots}{b_mx^m + b_{m-1}x^{m-1} + \cdots} = \begin{cases} 0 & \text{jika } n < m \ \frac{a_n}{b_m} & \text{jika } n = m \ \pm\infty & \text{jika } n > m \end{cases}$
Limit Trigonometri
Limit Fundamental:
| Limit | Nilai |
|---|---|
| $\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x}$ | $1$ |
| $\lim_{x \to 0} \frac{\tan x}{x}$ | $1$ |
| $\lim_{x \to 0} \frac{1 - \cos x}{x}$ | $0$ |
| $\lim_{x \to 0} \frac{1 - \cos x}{x^2}$ | $\frac{1}{2}$ |
| $\lim_{x \to 0} \frac{\sin ax}{bx}$ | $\frac{a}{b}$ |
| $\lim_{x \to 0} \frac{\tan ax}{bx}$ | $\frac{a}{b}$ |
Contoh: $$\lim_{x \to 0} \frac{\sin 3x}{5x} = \lim_{x \to 0} \frac{3}{5} \cdot \frac{\sin 3x}{3x} = \frac{3}{5} \cdot 1 = \frac{3}{5}$$
Limit Eksponensial dan Logaritma
Limit Fundamental:
| Limit | Nilai |
|---|---|
| $\lim_{x \to 0} (1 + x)^{1/x}$ | $e$ |
| $\lim_{x \to \infty} \left(1 + \frac{1}{x}\right)^x$ | $e$ |
| $\lim_{x \to 0} \frac{e^x - 1}{x}$ | $1$ |
| $\lim_{x \to 0} \frac{a^x - 1}{x}$ | $\ln a$ |
| $\lim_{x \to 0} \frac{\ln(1 + x)}{x}$ | $1$ |
| $\lim_{x \to \infty} \frac{\ln x}{x}$ | $0$ |
| $\lim_{x \to \infty} \frac{e^x}{x^n}$ | $\infty$ (untuk setiap $n$) |
Contoh: $$\lim_{x \to 0} \frac{e^{2x} - 1}{x} = \lim_{x \to 0} 2 \cdot \frac{e^{2x} - 1}{2x} = 2 \cdot 1 = 2$$
Aturan L’Hôpital
Konsep: Untuk limit bentuk tak tentu $\frac{0}{0}$ atau $\frac{\infty}{\infty}$:
$$\lim_{x \to a} \frac{f(x)}{g(x)} = \lim_{x \to a} \frac{f’(x)}{g’(x)}$$
asalkan limit di ruas kanan ada.
Bentuk Tak Tentu:
- $\frac{0}{0}$
- $\frac{\infty}{\infty}$
- $0 \cdot \infty$ (ubah ke $\frac{0}{1/\infty}$ atau $\frac{\infty}{1/0}$)
- $\infty - \infty$ (gabungkan menjadi satu pecahan)
- $0^0$, $\infty^0$, $1^\infty$ (gunakan logaritma)
Contoh: $$\lim_{x \to 0} \frac{\sin x}{x} = \lim_{x \to 0} \frac{\cos x}{1} = \frac{1}{1} = 1$$
Kekontinuan Fungsi
Definisi: Fungsi $f$ kontinu di $x = a$ jika:
- $f(a)$ terdefinisi
- $\lim_{x \to a} f(x)$ ada
- $\lim_{x \to a} f(x) = f(a)$
Jenis Diskontinuitas:
| Jenis | Ciri |
|---|---|
| Diskontinuitas Terangkat (Removable) | Limit ada, tapi $f(a)$ tidak terdefinisi atau $f(a) \neq \lim_{x \to a} f(x)$ |
| Diskontinuitas Lompat (Jump) | Limit kiri ≠ limit kanan |
| Diskontinuitas Tak Hingga (Infinite) | Limit bernilai $\pm\infty$ |
Teorema Nilai Antara (Intermediate Value Theorem): Jika $f$ kontinu pada $[a, b]$ dan $k$ adalah nilai antara $f(a)$ dan $f(b)$, maka ada $c \in (a, b)$ sehingga $f(c) = k$.
2. Turunan (Derivative)
Konsep Turunan
Definisi: Turunan dari fungsi $f(x)$ di titik $x = a$ adalah:
$$f’(a) = \lim_{h \to 0} \frac{f(a + h) - f(a)}{h}$$
atau secara ekuivalen:
$$f’(a) = \lim_{x \to a} \frac{f(x) - f(a)}{x - a}$$
Notasi Turunan:
- $f’(x)$ (Lagrange)
- $\frac{df}{dx}$ atau $\frac{d}{dx}f(x)$ (Leibniz)
- $Df(x)$ (Euler)
- $\dot{f}$ (Newton, biasanya untuk turunan terhadap waktu)
Interpretasi Geometris: Turunan $f’(a)$ adalah gradien (kemiringan) garis singgung kurva $y = f(x)$ di titik $(a, f(a))$.
Persamaan Garis Singgung: $$y - f(a) = f’(a)(x - a)$$
Turunan sebagai Kemiringan Garis Singgung
Aturan Dasar Turunan
| Fungsi | Turunan |
|---|---|
| $c$ (konstanta) | $0$ |
| $x^n$ | $nx^{n-1}$ |
| $e^x$ | $e^x$ |
| $a^x$ | $a^x \ln a$ |
| $\ln x$ | $\frac{1}{x}$ |
| $\log_a x$ | $\frac{1}{x \ln a}$ |
Aturan Operasi Turunan
| Aturan | Rumus |
|---|---|
| Penjumlahan/Pengurangan | $(f \pm g)’ = f’ \pm g’$ |
| Perkalian Konstanta | $(cf)’ = cf’$ |
| Perkalian (Product Rule) | $(fg)’ = f’g + fg’$ |
| Pembagian (Quotient Rule) | $\left(\frac{f}{g}\right)’ = \frac{f’g - fg’}{g^2}$ |
| Rantai (Chain Rule) | $(f \circ g)‘(x) = f’(g(x)) \cdot g’(x)$ |
Product Rule - Bentuk Leibniz: $$\frac{d}{dx}(uv) = u\frac{dv}{dx} + v\frac{du}{dx}$$
Quotient Rule - Bentuk Leibniz: $$\frac{d}{dx}\left(\frac{u}{v}\right) = \frac{v\frac{du}{dx} - u\frac{dv}{dx}}{v^2}$$
Chain Rule - Bentuk Leibniz: $$\frac{dy}{dx} = \frac{dy}{du} \cdot \frac{du}{dx}$$
Visualisasi Aturan Rantai (Chain Rule)
dy/dx = cos(u) · 2x = 2x·cos(x²)
Turunan Fungsi Trigonometri
| Fungsi | Turunan |
|---|---|
| $\sin x$ | $\cos x$ |
| $\cos x$ | $-\sin x$ |
| $\tan x$ | $\sec^2 x$ |
| $\cot x$ | $-\csc^2 x$ |
| $\sec x$ | $\sec x \tan x$ |
| $\csc x$ | $-\csc x \cot x$ |
Turunan Fungsi Trigonometri Invers
| Fungsi | Turunan | | ------------------ | --------------------------- | --- | ---------------- | | $\arcsin x$ | $\frac{1}{\sqrt{1 - x^2}}$ | | $\arccos x$ | $-\frac{1}{\sqrt{1 - x^2}}$ | | $\arctan x$ | $\frac{1}{1 + x^2}$ | | $\text{arccot } x$ | $-\frac{1}{1 + x^2}$ | | $\text{arcsec } x$ | $\frac{1}{ | x | \sqrt{x^2 - 1}}$ | | $\text{arccsc } x$ | $-\frac{1}{ | x | \sqrt{x^2 - 1}}$ |
Turunan Fungsi Hiperbolik
| Fungsi | Turunan |
|---|---|
| $\sinh x$ | $\cosh x$ |
| $\cosh x$ | $\sinh x$ |
| $\tanh x$ | $\text{sech}^2 x$ |
| $\coth x$ | $-\text{csch}^2 x$ |
| $\text{sech } x$ | $-\text{sech } x \tanh x$ |
| $\text{csch } x$ | $-\text{csch } x \coth x$ |
Definisi Fungsi Hiperbolik:
- $\sinh x = \frac{e^x - e^{-x}}{2}$
- $\cosh x = \frac{e^x + e^{-x}}{2}$
- $\tanh x = \frac{\sinh x}{\cosh x} = \frac{e^x - e^{-x}}{e^x + e^{-x}}$
Turunan Implisit
Konsep: Untuk persamaan $F(x, y) = 0$ dimana $y$ tidak dapat dinyatakan eksplisit sebagai fungsi $x$:
- Turunkan kedua ruas terhadap $x$
- Ingat bahwa $y$ adalah fungsi dari $x$, sehingga $\frac{d}{dx}(y) = \frac{dy}{dx}$
- Selesaikan untuk $\frac{dy}{dx}$
Contoh: Untuk $x^2 + y^2 = 25$: $$\frac{d}{dx}(x^2) + \frac{d}{dx}(y^2) = 0$$ $$2x + 2y\frac{dy}{dx} = 0$$ $$\frac{dy}{dx} = -\frac{x}{y}$$
Turunan Logaritmik
Konsep: Untuk fungsi $y = f(x)^{g(x)}$ atau perkalian/pembagian rumit:
- Ambil logaritma natural kedua ruas: $\ln y = g(x) \ln f(x)$
- Turunkan secara implisit
- Kalikan dengan $y$
Contoh: Untuk $y = x^x$: $$\ln y = x \ln x$$ $$\frac{1}{y}\frac{dy}{dx} = \ln x + x \cdot \frac{1}{x} = \ln x + 1$$ $$\frac{dy}{dx} = x^x(\ln x + 1)$$
Turunan Tingkat Tinggi
Notasi:
- Turunan kedua: $f”(x)$ atau $\frac{d^2y}{dx^2}$
- Turunan ke-$n$: $f^{(n)}(x)$ atau $\frac{d^ny}{dx^n}$
Contoh: Untuk $f(x) = x^4$:
- $f’(x) = 4x^3$
- $f”(x) = 12x^2$
- $f'''(x) = 24x$
- $f^{(4)}(x) = 24$
- $f^{(5)}(x) = 0$
Turunan Parametrik
Untuk kurva parametrik $x = f(t)$, $y = g(t)$:
Turunan Pertama: $$\frac{dy}{dx} = \frac{dy/dt}{dx/dt} = \frac{g’(t)}{f’(t)}$$
Turunan Kedua: $$\frac{d^2y}{dx^2} = \frac{d}{dx}\left(\frac{dy}{dx}\right) = \frac{\frac{d}{dt}\left(\frac{dy}{dx}\right)}{dx/dt}$$
Contoh: Untuk $x = t^2$, $y = t^3$: $$\frac{dy}{dx} = \frac{3t^2}{2t} = \frac{3t}{2}$$ $$\frac{d^2y}{dx^2} = \frac{3/2}{2t} = \frac{3}{4t}$$
3. Aplikasi Turunan
Nilai Ekstrem (Maksimum dan Minimum)
Definisi:
- Maksimum Lokal: $f(c)$ adalah maksimum lokal jika $f(c) \geq f(x)$ untuk semua $x$ di sekitar $c$
- Minimum Lokal: $f(c)$ adalah minimum lokal jika $f(c) \leq f(x)$ untuk semua $x$ di sekitar $c$
- Nilai Ekstrem Absolut: Maksimum/minimum pada seluruh domain
Titik Kritis: Titik $c$ adalah titik kritis jika $f’(c) = 0$ atau $f’(c)$ tidak ada.
Teorema Nilai Ekstrem: Jika $f$ kontinu pada $[a, b]$, maka $f$ memiliki maksimum dan minimum absolut pada $[a, b]$.
Uji Turunan Pertama
Untuk menentukan jenis ekstrem di titik kritis $c$:
| Tanda $f’$ | Sebelum $c$ | Sesudah $c$ | Kesimpulan |
|---|---|---|---|
| $+$ | $-$ | Maksimum Lokal | |
| $-$ | $+$ | Minimum Lokal | |
| $+$ | $+$ | Bukan Ekstrem | |
| $-$ | $-$ | Bukan Ekstrem |
Uji Turunan Kedua
Jika $f’(c) = 0$ dan $f”(c)$ ada:
| Nilai $f”(c)$ | Kesimpulan |
|---|---|
| $f”(c) > 0$ | Minimum Lokal |
| $f”(c) < 0$ | Maksimum Lokal |
| $f”(c) = 0$ | Tidak dapat ditentukan (gunakan uji turunan pertama) |
Contoh: Untuk $f(x) = x^3 - 3x + 2$:
- $f’(x) = 3x^2 - 3 = 3(x^2 - 1) = 3(x+1)(x-1)$
- Titik kritis: $x = -1$ dan $x = 1$
- $f”(x) = 6x$
- $f”(-1) = -6 < 0$ → Maksimum lokal di $x = -1$
- $f”(1) = 6 > 0$ → Minimum lokal di $x = 1$
Nilai Ekstrem dan Titik Belok pada f(x) = x³ - 3x + 2
Kecekungan dan Titik Belok
Kecekungan (Concavity):
- Cekung ke atas (Concave Up): $f”(x) > 0$ (kurva berbentuk U)
- Cekung ke bawah (Concave Down): $f”(x) < 0$ (kurva berbentuk ∩)
Titik Belok (Inflection Point): Titik dimana kecekungan berubah. Di titik belok $c$:
- $f”(c) = 0$ atau $f”(c)$ tidak ada
- Tanda $f”$ berubah di sekitar $c$
Contoh: Untuk $f(x) = x^3$:
- $f”(x) = 6x$
- $f”(0) = 0$ dan tanda berubah → Titik belok di $(0, 0)$
Sketsa Kurva
Langkah-langkah:
- Domain: Tentukan domain fungsi
- Intercepts: Cari titik potong sumbu ($x = 0$ dan $y = 0$)
- Simetri: Periksa fungsi genap/ganjil
- Asimtot: Horizontal, vertikal, dan miring
- Interval Naik/Turun: Analisis tanda $f’(x)$
- Nilai Ekstrem: Tentukan maksimum dan minimum
- Kecekungan: Analisis tanda $f”(x)$
- Titik Belok: Tentukan titik perubahan kecekungan
Asimtot
Asimtot Horizontal: $$y = L \text{ jika } \lim_{x \to \pm\infty} f(x) = L$$
Asimtot Vertikal: $$x = a \text{ jika } \lim_{x \to a^{\pm}} f(x) = \pm\infty$$
Asimtot Miring: $$y = mx + b \text{ dimana } m = \lim_{x \to \pm\infty} \frac{f(x)}{x} \text{ dan } b = \lim_{x \to \pm\infty} [f(x) - mx]$$
Masalah Optimisasi
Langkah-langkah:
- Gambar diagram dan identifikasi variabel
- Tentukan fungsi objektif yang akan dioptimalkan
- Tentukan kendala (constraint)
- Ekspresikan fungsi objektif dalam satu variabel
- Cari turunan dan titik kritis
- Verifikasi bahwa titik kritis memberikan ekstrem yang diinginkan
- Jawab pertanyaan dengan satuan yang tepat
Contoh Klasik: _Kotak tanpa tutup dengan volume 4000 cm³. Cari dimensi yang meminimalkan luas permukaan._
Misal alas persegi dengan sisi $x$ dan tinggi $h$.
- Kendala: $x^2h = 4000 \Rightarrow h = \frac{4000}{x^2}$
- Fungsi objektif: $S = x^2 + 4xh = x^2 + \frac{16000}{x}$
- $\frac{dS}{dx} = 2x - \frac{16000}{x^2} = 0$
- $x^3 = 8000 \Rightarrow x = 20$ cm, $h = 10$ cm
Laju Terkait (Related Rates)
Konsep: Mencari laju perubahan satu besaran terhadap waktu jika diketahui laju perubahan besaran lain yang terkait.
Langkah-langkah:
- Identifikasi semua besaran yang berubah terhadap waktu
- Tuliskan laju yang diketahui dan yang dicari
- Hubungkan besaran dengan persamaan
- Turunkan kedua ruas terhadap waktu $t$ (gunakan chain rule)
- Substitusi nilai yang diketahui
- Selesaikan untuk laju yang dicari
Contoh: _Tangga 10 m bersandar di dinding. Kaki tangga bergeser menjauhi dinding dengan laju 2 m/s. Seberapa cepat puncak tangga turun saat kaki tangga 6 m dari dinding?_
- Hubungan: $x^2 + y^2 = 100$
- Turunkan: $2x\frac{dx}{dt} + 2y\frac{dy}{dt} = 0$
- Saat $x = 6$: $y = 8$
- $2(6)(2) + 2(8)\frac{dy}{dt} = 0$
- $\frac{dy}{dt} = -\frac{3}{2}$ m/s (turun)
Diferensial dan Aproksimasi Linear
Diferensial: $$dy = f’(x) \cdot dx$$
Aproksimasi Linear: $$f(x) \approx f(a) + f’(a)(x - a)$$
Contoh: Aproksimasi $\sqrt{4.1}$ menggunakan $f(x) = \sqrt{x}$ di $a = 4$: $$\sqrt{4.1} \approx \sqrt{4} + \frac{1}{2\sqrt{4}}(4.1 - 4) = 2 + \frac{1}{4}(0.1) = 2.025$$
Teorema Nilai Rata-rata (Mean Value Theorem)
Pernyataan: Jika $f$ kontinu pada $[a, b]$ dan terdiferensial pada $(a, b)$, maka ada $c \in (a, b)$ sehingga: $$f’(c) = \frac{f(b) - f(a)}{b - a}$$
Interpretasi Geometris: Ada titik dimana garis singgung sejajar dengan garis sekant yang menghubungkan $(a, f(a))$ dan $(b, f(b))$.
Teorema Rolle: Jika $f$ kontinu pada $[a, b]$, terdiferensial pada $(a, b)$, dan $f(a) = f(b)$, maka ada $c \in (a, b)$ sehingga $f’(c) = 0$.
4. Integral
Antiturunan dan Integral Tak Tentu
Definisi: $F(x)$ adalah antiturunan dari $f(x)$ jika $F’(x) = f(x)$.
Integral Tak Tentu: $$\int f(x) , dx = F(x) + C$$
dimana $C$ adalah konstanta integrasi.
Rumus Integral Dasar
| Fungsi | Integral | | -------------------------- | --------------------------------------------- | --------------- | --------- | ------ | ---- | | $\int x^n , dx$ | $\frac{x^{n+1}}{n+1} + C$ (untuk $n \neq -1$) | | $\int \frac{1}{x} , dx$ | $\ln | x | + C$ | | $\int e^x , dx$ | $e^x + C$ | | $\int a^x , dx$ | $\frac{a^x}{\ln a} + C$ | | $\int \sin x , dx$ | $-\cos x + C$ | | $\int \cos x , dx$ | $\sin x + C$ | | $\int \sec^2 x , dx$ | $\tan x + C$ | | $\int \csc^2 x , dx$ | $-\cot x + C$ | | $\int \sec x \tan x , dx$ | $\sec x + C$ | | $\int \csc x \cot x , dx$ | $-\csc x + C$ | | $\int \tan x , dx$ | $-\ln | \cos x | + C = \ln | \sec x | + C$ | | $\int \cot x , dx$ | $\ln | \sin x | + C$ | | $\int \sec x , dx$ | $\ln | \sec x + \tan x | + C$ | | $\int \csc x , dx$ | $-\ln | \csc x + \cot x | + C$ |
Integral yang Menghasilkan Fungsi Invers
| Integral | Hasil | | -------------------------------------- | ------------------------------------ | --- | --------- | | $\int \frac{1}{\sqrt{1-x^2}} , dx$ | $\arcsin x + C$ | | $\int \frac{-1}{\sqrt{1-x^2}} , dx$ | $\arccos x + C$ | | $\int \frac{1}{1+x^2} , dx$ | $\arctan x + C$ | | $\int \frac{1}{\sqrt{a^2-x^2}} , dx$ | $\arcsin \frac{x}{a} + C$ | | $\int \frac{1}{a^2+x^2} , dx$ | $\frac{1}{a}\arctan \frac{x}{a} + C$ | | $\int \frac{1}{x\sqrt{x^2-a^2}} , dx$ | $\frac{1}{a}\text{arcsec} \frac{ | x | }{a} + C$ |
Sifat Integral
| Sifat | Rumus |
|---|---|
| Konstanta | $\int cf(x) , dx = c \int f(x) , dx$ |
| Penjumlahan | $\int [f(x) + g(x)] , dx = \int f(x) , dx + \int g(x) , dx$ |
| Pengurangan | $\int [f(x) - g(x)] , dx = \int f(x) , dx - \int g(x) , dx$ |
Integral Tentu sebagai Luas di Bawah Kurva
Teknik Substitusi (u-Substitution)
Rumus: $$\int f(g(x)) \cdot g’(x) , dx = \int f(u) , du$$
dimana $u = g(x)$ dan $du = g’(x) , dx$.
Langkah-langkah:
- Pilih $u = g(x)$ (biasanya bagian “dalam” dari fungsi komposit)
- Hitung $du = g’(x) , dx$
- Substitusi sehingga integral hanya mengandung $u$
- Integrasikan terhadap $u$
- Substitusi kembali $u = g(x)$
Contoh: $$\int 2x \cos(x^2) , dx$$
Misal $u = x^2$, maka $du = 2x , dx$: $$\int \cos u , du = \sin u + C = \sin(x^2) + C$$
Integral Parsial (Integration by Parts)
Rumus: $$\int u , dv = uv - \int v , du$$
Rumus Alternatif: $$\int f(x)g(x) , dx = f(x)G(x) - \int f’(x)G(x) , dx$$
dimana $G(x) = \int g(x) , dx$.
Aturan LIATE untuk Memilih $u$: Prioritaskan dalam urutan:
- Logaritma ($\ln x$, $\log x$)
- Invers trigonometri ($\arcsin x$, $\arctan x$)
- Aljabar ($x^n$, polinomial)
- Trigonometri ($\sin x$, $\cos x$)
- Eksponensial ($e^x$, $a^x$)
Contoh 1: $$\int x e^x , dx$$
Pilih $u = x$, $dv = e^x , dx$, maka $du = dx$, $v = e^x$: $$\int x e^x , dx = xe^x - \int e^x , dx = xe^x - e^x + C = e^x(x - 1) + C$$
Contoh 2 (Integral Parsial Berulang): $$\int x^2 e^x , dx$$
Pertama: $u = x^2$, $dv = e^x dx$ $$= x^2 e^x - \int 2x e^x , dx$$
Kedua: $u = 2x$, $dv = e^x dx$ $$= x^2 e^x - \left[2x e^x - \int 2e^x , dx\right]$$ $$= x^2 e^x - 2xe^x + 2e^x + C = e^x(x^2 - 2x + 2) + C$$
Contoh 3 (Integral Parsial Siklik): $$\int e^x \sin x , dx$$
Pertama: $u = e^x$, $dv = \sin x , dx$ $$= -e^x \cos x + \int e^x \cos x , dx$$
Kedua: $u = e^x$, $dv = \cos x , dx$ $$= -e^x \cos x + e^x \sin x - \int e^x \sin x , dx$$
Maka: $$2\int e^x \sin x , dx = e^x(\sin x - \cos x)$$ $$\int e^x \sin x , dx = \frac{e^x(\sin x - \cos x)}{2} + C$$
Metode Tabulasi (Tabular Integration)
Untuk integral $\int p(x) \cdot f(x) , dx$ dimana $p(x)$ adalah polinomial:
| Turunan $p(x)$ | Tanda | Integral $f(x)$ |
|---|---|---|
| $p(x)$ | $+$ | $\int f$ |
| $p’(x)$ | $-$ | $\iint f$ |
| $p”(x)$ | $+$ | $\iiint f$ |
| … | … | … |
Kalikan diagonal dan jumlahkan dengan tanda bergantian.
Contoh: $$\int x^3 e^{2x} , dx$$
| Turunan | Tanda | Integral |
|---|---|---|
| $x^3$ | $+$ | $\frac{1}{2}e^{2x}$ |
| $3x^2$ | $-$ | $\frac{1}{4}e^{2x}$ |
| $6x$ | $+$ | $\frac{1}{8}e^{2x}$ |
| $6$ | $-$ | $\frac{1}{16}e^{2x}$ |
| $0$ |
$$= \frac{e^{2x}}{2}x^3 - \frac{e^{2x}}{4}(3x^2) + \frac{e^{2x}}{8}(6x) - \frac{e^{2x}}{16}(6) + C$$ $$= \frac{e^{2x}}{16}(8x^3 - 12x^2 + 12x - 6) + C$$
Integral Pecahan Parsial
Konsep: Menguraikan pecahan rasional menjadi pecahan yang lebih sederhana.
Bentuk Faktor dan Pecahan Parsial:
| Faktor di Penyebut | Bentuk Pecahan Parsial |
|---|---|
| $(ax + b)$ | $\frac{A}{ax + b}$ |
| $(ax + b)^n$ | $\frac{A_1}{ax + b} + \frac{A_2}{(ax + b)^2} + \cdots + \frac{A_n}{(ax + b)^n}$ |
| $(ax^2 + bx + c)$ | $\frac{Ax + B}{ax^2 + bx + c}$ |
| $(ax^2 + bx + c)^n$ | $\frac{A_1x + B_1}{ax^2 + bx + c} + \cdots + \frac{A_nx + B_n}{(ax^2 + bx + c)^n}$ |
Contoh 1 (Faktor Linear Berbeda): $$\int \frac{1}{(x-1)(x+2)} , dx = \int \left(\frac{A}{x-1} + \frac{B}{x+2}\right) dx$$
Menentukan $A$ dan $B$: $$1 = A(x+2) + B(x-1)$$
- $x = 1$: $1 = 3A \Rightarrow A = \frac{1}{3}$
- $x = -2$: $1 = -3B \Rightarrow B = -\frac{1}{3}$
$$= \frac{1}{3}\ln|x-1| - \frac{1}{3}\ln|x+2| + C = \frac{1}{3}\ln\left|\frac{x-1}{x+2}\right| + C$$
Contoh 2 (Faktor Linear Berulang): $$\int \frac{x}{(x-1)^2} , dx = \int \left(\frac{A}{x-1} + \frac{B}{(x-1)^2}\right) dx$$
$$x = A(x-1) + B$$
- $x = 1$: $B = 1$
- Koefisien $x$: $A = 1$
$$= \ln|x-1| - \frac{1}{x-1} + C$$
Contoh 3 (Faktor Kuadratik): $$\int \frac{x+1}{(x^2+1)(x-1)} , dx = \int \left(\frac{Ax+B}{x^2+1} + \frac{C}{x-1}\right) dx$$
Substitusi Trigonometri
Panduan:
| Bentuk | Substitusi | Identitas |
|---|---|---|
| $\sqrt{a^2 - x^2}$ | $x = a\sin\theta$ | $1 - \sin^2\theta = \cos^2\theta$ |
| $\sqrt{a^2 + x^2}$ | $x = a\tan\theta$ | $1 + \tan^2\theta = \sec^2\theta$ |
| $\sqrt{x^2 - a^2}$ | $x = a\sec\theta$ | $\sec^2\theta - 1 = \tan^2\theta$ |
Contoh: $$\int \frac{1}{\sqrt{4 - x^2}} , dx$$
Substitusi $x = 2\sin\theta$, $dx = 2\cos\theta , d\theta$: $$= \int \frac{2\cos\theta}{\sqrt{4 - 4\sin^2\theta}} , d\theta = \int \frac{2\cos\theta}{2\cos\theta} , d\theta = \theta + C = \arcsin\frac{x}{2} + C$$
Integral Fungsi Trigonometri
Integral $\int \sin^m x \cos^n x , dx$:
| Kondisi | Strategi |
|---|---|
| $m$ ganjil | Pisahkan satu $\sin x$, gunakan $\sin^2 x = 1 - \cos^2 x$, substitusi $u = \cos x$ |
| $n$ ganjil | Pisahkan satu $\cos x$, gunakan $\cos^2 x = 1 - \sin^2 x$, substitusi $u = \sin x$ |
| Keduanya genap | Gunakan rumus sudut ganda: $\sin^2 x = \frac{1 - \cos 2x}{2}$, $\cos^2 x = \frac{1 + \cos 2x}{2}$ |
Integral $\int \tan^m x \sec^n x , dx$:
| Kondisi | Strategi |
|---|---|
| $n$ genap | Pisahkan $\sec^2 x$, gunakan $\sec^2 x = 1 + \tan^2 x$, substitusi $u = \tan x$ |
| $m$ ganjil | Pisahkan $\sec x \tan x$, gunakan $\tan^2 x = \sec^2 x - 1$, substitusi $u = \sec x$ |
Rumus Produk ke Jumlah: $$\sin A \cos B = \frac{1}{2}[\sin(A+B) + \sin(A-B)]$$ $$\cos A \cos B = \frac{1}{2}[\cos(A-B) + \cos(A+B)]$$ $$\sin A \sin B = \frac{1}{2}[\cos(A-B) - \cos(A+B)]$$
Substitusi Weierstrass (Substitusi Tan Setengah Sudut)
Untuk integral rasional dalam $\sin x$ dan $\cos x$:
$$t = \tan\frac{x}{2}$$
Maka: $$\sin x = \frac{2t}{1+t^2}, \quad \cos x = \frac{1-t^2}{1+t^2}, \quad dx = \frac{2}{1+t^2} , dt$$
5. Integral Tentu
Definisi Integral Tentu
Jumlah Riemann: $$\int_a^b f(x) , dx = \lim_{n \to \infty} \sum_{i=1}^{n} f(x_i^*) \Delta x$$
dimana $\Delta x = \frac{b-a}{n}$ dan $x_i^* \in [x_{i-1}, x_i]$.
Teorema Dasar Kalkulus I: Jika $F(x) = \int_a^x f(t) , dt$, maka: $$F’(x) = f(x)$$
Teorema Dasar Kalkulus II: $$\int_a^b f(x) , dx = F(b) - F(a) = [F(x)]_a^b$$
dimana $F$ adalah antiturunan dari $f$.
Sifat Integral Tentu
| Sifat | Rumus |
|---|---|
| Batas Sama | $\int_a^a f(x) , dx = 0$ |
| Batas Terbalik | $\int_a^b f(x) , dx = -\int_b^a f(x) , dx$ |
| Linearitas | $\int_a^b [cf(x) + dg(x)] , dx = c\int_a^b f(x) , dx + d\int_a^b g(x) , dx$ |
| Penambahan Interval | $\int_a^c f(x) , dx = \int_a^b f(x) , dx + \int_b^c f(x) , dx$ |
| Komparasi | Jika $f(x) \leq g(x)$ pada $[a,b]$, maka $\int_a^b f , dx \leq \int_a^b g , dx$ |
Sifat Simetri
Fungsi Genap ($f(-x) = f(x)$): $$\int_{-a}^{a} f(x) , dx = 2\int_0^a f(x) , dx$$
Fungsi Ganjil ($f(-x) = -f(x)$): $$\int_{-a}^{a} f(x) , dx = 0$$
Substitusi pada Integral Tentu
Jika $u = g(x)$, maka: $$\int_a^b f(g(x)) g’(x) , dx = \int_{g(a)}^{g(b)} f(u) , du$$
Perhatian: Jangan lupa mengubah batas integrasi!
Nilai Rata-rata Fungsi
$$f_{\text{avg}} = \frac{1}{b-a} \int_a^b f(x) , dx$$
Teorema Nilai Rata-rata untuk Integral: Jika $f$ kontinu pada $[a, b]$, maka ada $c \in [a, b]$ sehingga: $$f(c) = \frac{1}{b-a} \int_a^b f(x) , dx$$
6. Aplikasi Integral
Luas Daerah
Antara Kurva dan Sumbu-$x$: $$A = \int_a^b |f(x)| , dx$$
Antara Dua Kurva (terhadap $x$): $$A = \int_a^b |f(x) - g(x)| , dx = \int_a^b [\text{atas} - \text{bawah}] , dx$$
Antara Dua Kurva (terhadap $y$): $$A = \int_c^d |f(y) - g(y)| , dy = \int_c^d [\text{kanan} - \text{kiri}] , dy$$
Contoh: Luas antara $y = x^2$ dan $y = x$:
- Titik potong: $x^2 = x \Rightarrow x = 0, 1$
- $A = \int_0^1 (x - x^2) , dx = \left[\frac{x^2}{2} - \frac{x^3}{3}\right]_0^1 = \frac{1}{2} - \frac{1}{3} = \frac{1}{6}$
Volume Benda Putar
Metode Cakram (Disk Method): Memutar daerah di bawah $y = f(x)$ terhadap sumbu-$x$: $$V = \pi \int_a^b [f(x)]^2 , dx$$
Memutar daerah di sebelah kiri $x = g(y)$ terhadap sumbu-$y$: $$V = \pi \int_c^d [g(y)]^2 , dy$$
Metode Cincin (Washer Method): Memutar daerah antara $y = f(x)$ dan $y = g(x)$ terhadap sumbu-$x$: $$V = \pi \int_a^b \left([f(x)]^2 - [g(x)]^2\right) , dx = \pi \int_a^b (R^2 - r^2) , dx$$
dimana $R$ = jari-jari luar, $r$ = jari-jari dalam.
Metode Kulit Tabung (Shell Method): Memutar daerah di bawah $y = f(x)$ terhadap sumbu-$y$: $$V = 2\pi \int_a^b x \cdot f(x) , dx = 2\pi \int_a^b (\text{jari-jari}) \cdot (\text{tinggi}) , dx$$
Memutar terhadap sumbu-$x$: $$V = 2\pi \int_c^d y \cdot g(y) , dy$$
Kapan Menggunakan Metode Mana:
| Sumbu Rotasi | Irisan ⊥ Sumbu | Irisan ∥ Sumbu |
|---|---|---|
| Sumbu-$x$ | Cakram/Cincin ($dx$) | Kulit Tabung ($dy$) |
| Sumbu-$y$ | Cakram/Cincin ($dy$) | Kulit Tabung ($dx$) |
Metode Volume Benda Putar
Panjang Busur (Arc Length)
Kurva $y = f(x)$: $$L = \int_a^b \sqrt{1 + [f’(x)]^2} , dx$$
Kurva $x = g(y)$: $$L = \int_c^d \sqrt{1 + [g’(y)]^2} , dy$$
Kurva Parametrik $x = f(t)$, $y = g(t)$: $$L = \int_\alpha^\beta \sqrt{[f’(t)]^2 + [g’(t)]^2} , dt$$
Kurva Polar $r = f(\theta)$: $$L = \int_\alpha^\beta \sqrt{[f(\theta)]^2 + [f’(\theta)]^2} , d\theta = \int_\alpha^\beta \sqrt{r^2 + \left(\frac{dr}{d\theta}\right)^2} , d\theta$$
Luas Permukaan Benda Putar
Rotasi terhadap Sumbu-$x$: $$S = 2\pi \int_a^b f(x) \sqrt{1 + [f’(x)]^2} , dx = 2\pi \int_a^b y , ds$$
Rotasi terhadap Sumbu-$y$: $$S = 2\pi \int_a^b x \sqrt{1 + [f’(x)]^2} , dx = 2\pi \int_a^b x , ds$$
dimana $ds = \sqrt{1 + [f’(x)]^2} , dx$ adalah elemen panjang busur.
Kerja (Work)
Kerja oleh Gaya Konstan: $$W = F \cdot d$$
Kerja oleh Gaya Variabel: $$W = \int_a^b F(x) , dx$$
Aplikasi Umum:
| Aplikasi | Formula Gaya |
|---|---|
| Pegas (Hukum Hooke) | $F(x) = kx$ |
| Gravitasi | $F(x) = \frac{GMm}{x^2}$ |
| Memompa Cairan | $F = \rho g V$ (berat per satuan volume × jarak) |
Contoh (Pegas): Pegas dengan konstanta $k = 100$ N/m diregangkan dari 0.1 m ke 0.3 m: $$W = \int_{0.1}^{0.3} 100x , dx = 50[x^2]_{0.1}^{0.3} = 50(0.09 - 0.01) = 4 \text{ J}$$
Momen dan Pusat Massa
Untuk Sistem Titik: $$\bar{x} = \frac{\sum m_i x_i}{\sum m_i}, \quad \bar{y} = \frac{\sum m_i y_i}{\sum m_i}$$
Untuk Lamina (Pelat Tipis) dengan Densitas Seragam: $$\bar{x} = \frac{M_y}{m} = \frac{\int_a^b x \cdot f(x) , dx}{\int_a^b f(x) , dx}$$
$$\bar{y} = \frac{M_x}{m} = \frac{\frac{1}{2}\int_a^b [f(x)]^2 , dx}{\int_a^b f(x) , dx}$$
Teorema Pappus:
- Volume: Jika daerah diputar terhadap sumbu eksternal, maka $V = 2\pi \bar{d} \cdot A$, dimana $\bar{d}$ adalah jarak pusat massa ke sumbu dan $A$ adalah luas daerah.
- Luas Permukaan: $S = 2\pi \bar{d} \cdot L$, dimana $L$ adalah panjang kurva.
7. Integral Tak Wajar (Improper Integrals)
Batas Tak Hingga
Tipe I (Batas Atas Tak Hingga): $$\int_a^\infty f(x) , dx = \lim_{t \to \infty} \int_a^t f(x) , dx$$
Tipe I (Batas Bawah Tak Hingga): $$\int_{-\infty}^b f(x) , dx = \lim_{t \to -\infty} \int_t^b f(x) , dx$$
Keduanya Tak Hingga: $$\int_{-\infty}^\infty f(x) , dx = \int_{-\infty}^c f(x) , dx + \int_c^\infty f(x) , dx$$
Integran Tak Terbatas
Tipe II (Diskontinuitas di $a$): $$\int_a^b f(x) , dx = \lim_{t \to a^+} \int_t^b f(x) , dx$$
Tipe II (Diskontinuitas di $b$): $$\int_a^b f(x) , dx = \lim_{t \to b^-} \int_a^t f(x) , dx$$
Diskontinuitas di Dalam: $$\int_a^b f(x) , dx = \int_a^c f(x) , dx + \int_c^b f(x) , dx$$
Konvergensi dan Divergensi
Integral tak wajar konvergen jika limitnya ada dan berhingga, divergen jika tidak.
Integral p: $$\int_1^\infty \frac{1}{x^p} , dx = \begin{cases} \frac{1}{p-1} & \text{jika } p > 1 \text{ (konvergen)} \ \infty & \text{jika } p \leq 1 \text{ (divergen)} \end{cases}$$
$$\int_0^1 \frac{1}{x^p} , dx = \begin{cases} \frac{1}{1-p} & \text{jika } p < 1 \text{ (konvergen)} \ \infty & \text{jika } p \geq 1 \text{ (divergen)} \end{cases}$$
Uji Perbandingan
Uji Perbandingan Langsung: Jika $0 \leq f(x) \leq g(x)$ untuk semua $x \geq a$:
- Jika $\int_a^\infty g(x) , dx$ konvergen, maka $\int_a^\infty f(x) , dx$ konvergen
- Jika $\int_a^\infty f(x) , dx$ divergen, maka $\int_a^\infty g(x) , dx$ divergen
Uji Perbandingan Limit: Jika $\lim_{x \to \infty} \frac{f(x)}{g(x)} = L$ dengan $0 < L < \infty$, maka keduanya konvergen atau keduanya divergen.
8. Barisan dan Deret
Barisan (Sequences)
Definisi: Barisan ${a_n}$ adalah fungsi dari bilangan asli ke bilangan real.
Limit Barisan: $$\lim_{n \to \infty} a_n = L$$
Barisan Konvergen: Limit ada dan berhingga. Barisan Divergen: Limit tidak ada atau tak hingga.
Sifat Limit Barisan: Sama seperti limit fungsi (penjumlahan, perkalian, pembagian, dll.)
Barisan Penting:
| Barisan | Limit | | ----------------------------------------------------- | ------------------- | --- | ---- | | $\lim_{n \to \infty} \frac{1}{n^p}$ | $0$ untuk $p > 0$ | | $\lim_{n \to \infty} \sqrt[n]{n}$ | $1$ | | $\lim_{n \to \infty} \sqrt[n]{a}$ | $1$ untuk $a > 0$ | | $\lim_{n \to \infty} \left(1 + \frac{1}{n}\right)^n$ | $e$ | | $\lim_{n \to \infty} \left(1 + \frac{x}{n}\right)^n$ | $e^x$ | | $\lim_{n \to \infty} \frac{n!}{n^n}$ | $0$ | | $\lim_{n \to \infty} \frac{x^n}{n!}$ | $0$ untuk semua $x$ | | $\lim_{n \to \infty} r^n$ | $0$ jika $ | r | < 1$ |
Deret (Series)
Definisi: Deret adalah jumlah tak hingga: $$\sum_{n=1}^\infty a_n = a_1 + a_2 + a_3 + \cdots$$
Jumlah Parsial: $$S_N = \sum_{n=1}^N a_n$$
Konvergensi: Deret konvergen jika $\lim_{N \to \infty} S_N$ ada dan berhingga.
Deret Geometri
$$\sum_{n=0}^\infty ar^n = \frac{a}{1-r} \text{ jika } |r| < 1$$
Divergen jika $|r| \geq 1$.
Contoh: $$\sum_{n=0}^\infty \left(\frac{1}{2}\right)^n = \frac{1}{1 - 1/2} = 2$$
Deret Harmonik
$$\sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n} = 1 + \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \cdots = \text{divergen}$$
Deret p
$$\sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n^p} = \begin{cases} \text{konvergen} & \text{jika } p > 1 \ \text{divergen} & \text{jika } p \leq 1 \end{cases}$$
Kasus Khusus: $$\sum_{n=1}^\infty \frac{1}{n^2} = \frac{\pi^2}{6}$$
Uji Konvergensi Deret
1. Uji Suku ke-$n$ (Divergence Test): Jika $\lim_{n \to \infty} a_n \neq 0$ atau limit tidak ada, maka $\sum a_n$ divergen.
_Catatan: Jika $\lim_{n \to \infty} a_n = 0$, uji ini tidak dapat menyimpulkan apa-apa._
2. Uji Perbandingan (Comparison Test): Jika $0 \leq a_n \leq b_n$ untuk semua $n$:
- Jika $\sum b_n$ konvergen, maka $\sum a_n$ konvergen
- Jika $\sum a_n$ divergen, maka $\sum b_n$ divergen
3. Uji Perbandingan Limit (Limit Comparison Test): Jika $a_n, b_n > 0$ dan $\lim_{n \to \infty} \frac{a_n}{b_n} = L$ dengan $0 < L < \infty$: Maka $\sum a_n$ dan $\sum b_n$ sama-sama konvergen atau divergen.
4. Uji Rasio (Ratio Test): $$L = \lim_{n \to \infty} \left|\frac{a_{n+1}}{a_n}\right|$$
| Nilai $L$ | Kesimpulan |
|---|---|
| $L < 1$ | Konvergen mutlak |
| $L > 1$ | Divergen |
| $L = 1$ | Tidak dapat ditentukan |
5. Uji Akar (Root Test): $$L = \lim_{n \to \infty} \sqrt[n]{|a_n|}$$
Kesimpulan sama seperti uji rasio.
6. Uji Integral: Jika $f$ positif, kontinu, dan menurun pada $[1, \infty)$ dengan $f(n) = a_n$: $$\sum_{n=1}^\infty a_n \text{ dan } \int_1^\infty f(x) , dx \text{ sama-sama konvergen atau divergen}$$
7. Uji Deret Berganti (Alternating Series Test): Untuk $\sum_{n=1}^\infty (-1)^{n+1} b_n$ dengan $b_n > 0$: Jika $b_{n+1} \leq b_n$ (menurun) dan $\lim_{n \to \infty} b_n = 0$, maka deret konvergen.
Konvergensi Mutlak vs Bersyarat
Konvergensi Mutlak: $\sum |a_n|$ konvergen. Konvergensi Bersyarat: $\sum a_n$ konvergen tapi $\sum |a_n|$ divergen.
_Konvergensi mutlak ⟹ Konvergensi biasa_
Diagram Alur Uji Konvergensi Deret
(Uji Suku ke-n)
|r|<1 atau p>1
Perbandingan/Integral
9. Deret Pangkat dan Deret Taylor
Deret Pangkat
Definisi: $$\sum_{n=0}^\infty c_n (x - a)^n = c_0 + c_1(x-a) + c_2(x-a)^2 + \cdots$$
Deret pangkat berpusat di $x = a$.
Jari-jari Konvergensi ($R$): $$R = \lim_{n \to \infty} \left|\frac{c_n}{c_{n+1}}\right| = \frac{1}{\lim_{n \to \infty} \sqrt[n]{|c_n|}}$$
Interval Konvergensi:
- Deret konvergen mutlak untuk $|x - a| < R$
- Deret divergen untuk $|x - a| > R$
- Perlu diuji terpisah untuk $x = a \pm R$
Deret Taylor dan Maclaurin
Deret Taylor: $$f(x) = \sum_{n=0}^\infty \frac{f^{(n)}(a)}{n!}(x-a)^n$$
Deret Maclaurin (Taylor di $a = 0$): $$f(x) = \sum_{n=0}^\infty \frac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n$$
Aproksimasi Deret Taylor untuk sin(x)
Deret Maclaurin Penting
| Fungsi | Deret Maclaurin | Interval Konvergensi |
|---|---|---|
| $e^x$ | $\sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!} = 1 + x + \frac{x^2}{2!} + \frac{x^3}{3!} + \cdots$ | $(-\infty, \infty)$ |
| $\sin x$ | $\sum_{n=0}^\infty \frac{(-1)^n x^{2n+1}}{(2n+1)!} = x - \frac{x^3}{3!} + \frac{x^5}{5!} - \cdots$ | $(-\infty, \infty)$ |
| $\cos x$ | $\sum_{n=0}^\infty \frac{(-1)^n x^{2n}}{(2n)!} = 1 - \frac{x^2}{2!} + \frac{x^4}{4!} - \cdots$ | $(-\infty, \infty)$ |
| $\frac{1}{1-x}$ | $\sum_{n=0}^\infty x^n = 1 + x + x^2 + x^3 + \cdots$ | $(-1, 1)$ |
| $\frac{1}{1+x}$ | $\sum_{n=0}^\infty (-1)^n x^n = 1 - x + x^2 - x^3 + \cdots$ | $(-1, 1)$ |
| $\ln(1+x)$ | $\sum_{n=1}^\infty \frac{(-1)^{n+1} x^n}{n} = x - \frac{x^2}{2} + \frac{x^3}{3} - \cdots$ | $(-1, 1]$ |
| $\arctan x$ | $\sum_{n=0}^\infty \frac{(-1)^n x^{2n+1}}{2n+1} = x - \frac{x^3}{3} + \frac{x^5}{5} - \cdots$ | $[-1, 1]$ |
| $(1+x)^k$ | $\sum_{n=0}^\infty \binom{k}{n} x^n = 1 + kx + \frac{k(k-1)}{2!}x^2 + \cdots$ | $(-1, 1)$ |
| $\sinh x$ | $\sum_{n=0}^\infty \frac{x^{2n+1}}{(2n+1)!} = x + \frac{x^3}{3!} + \frac{x^5}{5!} + \cdots$ | $(-\infty, \infty)$ |
| $\cosh x$ | $\sum_{n=0}^\infty \frac{x^{2n}}{(2n)!} = 1 + \frac{x^2}{2!} + \frac{x^4}{4!} + \cdots$ | $(-\infty, \infty)$ |
Koefisien Binomial
$$\binom{k}{n} = \frac{k(k-1)(k-2)\cdots(k-n+1)}{n!}$$
untuk $k$ riil dan $n$ bilangan bulat non-negatif.
Operasi pada Deret Pangkat
Penjumlahan dan Pengurangan: Term by term dalam interval konvergensi bersama.
Perkalian: Konvolusi koefisien (Cauchy product).
Diferensiasi: $$\frac{d}{dx}\sum_{n=0}^\infty c_n(x-a)^n = \sum_{n=1}^\infty nc_n(x-a)^{n-1}$$
Jari-jari konvergensi tetap sama.
Integrasi: $$\int \sum_{n=0}^\infty c_n(x-a)^n , dx = C + \sum_{n=0}^\infty \frac{c_n}{n+1}(x-a)^{n+1}$$
Jari-jari konvergensi tetap sama.
Sisa Taylor (Remainder)
Sisa Taylor Orde-$n$: $$R_n(x) = f(x) - T_n(x)$$
dimana $T_n(x)$ adalah polinomial Taylor orde-$n$.
Bentuk Lagrange: $$R_n(x) = \frac{f^{(n+1)}(c)}{(n+1)!}(x-a)^{n+1}$$
untuk suatu $c$ antara $a$ dan $x$.
Batas Galat: $$|R_n(x)| \leq \frac{M}{(n+1)!}|x-a|^{n+1}$$
dimana $|f^{(n+1)}(c)| \leq M$ untuk semua $c$ antara $a$ dan $x$.
10. Koordinat Polar
Hubungan Koordinat
Kartesian ke Polar: $$r = \sqrt{x^2 + y^2}, \quad \theta = \arctan\frac{y}{x}$$
Polar ke Kartesian: $$x = r\cos\theta, \quad y = r\sin\theta$$
Grafik Polar Umum
| Nama | Persamaan |
|---|---|
| Lingkaran | $r = a$ (berpusat di origin) |
| Lingkaran | $r = a\cos\theta$ (berpusat di $(a/2, 0)$) |
| Lingkaran | $r = a\sin\theta$ (berpusat di $(0, a/2)$) |
| Garis | $\theta = \alpha$ (melewati origin) |
| Spiral | $r = a\theta$ (Archimedes) |
| Cardioid | $r = a(1 \pm \cos\theta)$ atau $r = a(1 \pm \sin\theta)$ |
| Limaçon | $r = a \pm b\cos\theta$ |
| Mawar | $r = a\cos(n\theta)$ atau $r = a\sin(n\theta)$ |
| Lemniscate | $r^2 = a^2\cos(2\theta)$ atau $r^2 = a^2\sin(2\theta)$ |
Luas dalam Koordinat Polar
$$A = \frac{1}{2}\int_\alpha^\beta r^2 , d\theta = \frac{1}{2}\int_\alpha^\beta [f(\theta)]^2 , d\theta$$
Luas antara Dua Kurva: $$A = \frac{1}{2}\int_\alpha^\beta \left([r_{\text{luar}}]^2 - [r_{\text{dalam}}]^2\right) d\theta$$
Kemiringan Garis Singgung
$$\frac{dy}{dx} = \frac{\frac{dy}{d\theta}}{\frac{dx}{d\theta}} = \frac{\frac{dr}{d\theta}\sin\theta + r\cos\theta}{\frac{dr}{d\theta}\cos\theta - r\sin\theta}$$
11. Kalkulus Multivariabel (Pengantar)
Fungsi Dua Variabel
Definisi: $z = f(x, y)$ adalah fungsi dari $\mathbb{R}^2$ ke $\mathbb{R}$.
Domain: Himpunan semua $(x, y)$ dimana $f$ terdefinisi. Range: Himpunan semua nilai $z$ yang mungkin.
Limit Multivariabel
$$\lim_{(x,y) \to (a,b)} f(x,y) = L$$
Syarat: Limit harus sama untuk semua lintasan menuju $(a, b)$.
Uji Divergensi: Jika dua lintasan berbeda memberikan limit berbeda, maka limit tidak ada.
Turunan Parsial
Definisi: $$f_x = \frac{\partial f}{\partial x} = \lim_{h \to 0} \frac{f(x+h, y) - f(x, y)}{h}$$
$$f_y = \frac{\partial f}{\partial y} = \lim_{h \to 0} \frac{f(x, y+h) - f(x, y)}{h}$$
Notasi:
- $f_x$, $f_y$ (subscript)
- $\frac{\partial f}{\partial x}$, $\frac{\partial f}{\partial y}$ (Leibniz)
- $\partial_x f$, $\partial_y f$
Turunan Parsial Tingkat Tinggi
$$f_{xx} = \frac{\partial^2 f}{\partial x^2}, \quad f_{yy} = \frac{\partial^2 f}{\partial y^2}$$
$$f_{xy} = \frac{\partial^2 f}{\partial y \partial x}, \quad f_{yx} = \frac{\partial^2 f}{\partial x \partial y}$$
Teorema Clairaut: Jika $f_{xy}$ dan $f_{yx}$ kontinu, maka $f_{xy} = f_{yx}$.
Aturan Rantai Multivariabel
Kasus 1: $z = f(x, y)$, $x = g(t)$, $y = h(t)$: $$\frac{dz}{dt} = \frac{\partial f}{\partial x}\frac{dx}{dt} + \frac{\partial f}{\partial y}\frac{dy}{dt}$$
Kasus 2: $z = f(x, y)$, $x = g(s, t)$, $y = h(s, t)$: $$\frac{\partial z}{\partial s} = \frac{\partial f}{\partial x}\frac{\partial x}{\partial s} + \frac{\partial f}{\partial y}\frac{\partial y}{\partial s}$$
Gradien
Definisi: $$\nabla f = \left\langle \frac{\partial f}{\partial x}, \frac{\partial f}{\partial y} \right\rangle = f_x \mathbf{i} + f_y \mathbf{j}$$
Untuk Tiga Variabel: $$\nabla f = \left\langle \frac{\partial f}{\partial x}, \frac{\partial f}{\partial y}, \frac{\partial f}{\partial z} \right\rangle$$
Sifat:
- Arah $\nabla f$ adalah arah kenaikan tercepat
- $|\nabla f|$ adalah laju perubahan maksimum
- $\nabla f$ tegak lurus terhadap kurva level
Gradien dan Kurva Level
Turunan Berarah
$$D_\mathbf{u} f = \nabla f \cdot \mathbf{u} = f_x \cos\theta + f_y \sin\theta$$
dimana $\mathbf{u}$ adalah vektor satuan arah.
Bidang Singgung dan Garis Normal
Untuk permukaan $z = f(x, y)$ di titik $(a, b, f(a,b))$:
Bidang Singgung: $$z - f(a,b) = f_x(a,b)(x - a) + f_y(a,b)(y - b)$$
Garis Normal: $$\frac{x - a}{f_x(a,b)} = \frac{y - b}{f_y(a,b)} = \frac{z - f(a,b)}{-1}$$
Nilai Ekstrem Fungsi Dua Variabel
Titik Kritis: Titik dimana $f_x = 0$ dan $f_y = 0$ (atau tidak ada).
Uji Turunan Kedua: Definisikan diskriminan: $$D = f_{xx}f_{yy} - (f_{xy})^2$$
| Kondisi | Kesimpulan |
|---|---|
| $D > 0$ dan $f_{xx} > 0$ | Minimum Lokal |
| $D > 0$ dan $f_{xx} < 0$ | Maksimum Lokal |
| $D < 0$ | Titik Pelana (Saddle Point) |
| $D = 0$ | Tidak dapat ditentukan |
Pengali Lagrange
Untuk mengoptimalkan $f(x, y)$ dengan kendala $g(x, y) = c$:
Cari titik dimana: $$\nabla f = \lambda \nabla g$$
Atau equivalently: $$f_x = \lambda g_x, \quad f_y = \lambda g_y, \quad g(x, y) = c$$
dimana $\lambda$ adalah pengali Lagrange.
Integral Lipat
Integral Lipat Dua: $$\iint_R f(x, y) , dA = \int_a^b \int_{c}^{d} f(x, y) , dy , dx$$
Dalam Koordinat Polar: $$\iint_R f(x, y) , dA = \iint_R f(r\cos\theta, r\sin\theta) \cdot r , dr , d\theta$$
Aplikasi:
- Luas: $A = \iint_R 1 , dA$
- Volume: $V = \iint_R f(x, y) , dA$
- Massa: $m = \iint_R \rho(x, y) , dA$
Integral Lipat Tiga
$$\iiint_E f(x, y, z) , dV = \int \int \int f(x, y, z) , dz , dy , dx$$
Dalam Koordinat Silinder $(r, \theta, z)$: $$x = r\cos\theta, \quad y = r\sin\theta, \quad z = z$$ $$dV = r , dr , d\theta , dz$$
Dalam Koordinat Bola $(\rho, \phi, \theta)$: $$x = \rho\sin\phi\cos\theta, \quad y = \rho\sin\phi\sin\theta, \quad z = \rho\cos\phi$$ $$dV = \rho^2 \sin\phi , d\rho , d\phi , d\theta$$
12. Persamaan Diferensial (Pengantar)
Persamaan Diferensial Orde Pertama
Bentuk Umum: $$\frac{dy}{dx} = f(x, y)$$
PD Terpisahkan (Separable)
Bentuk: $$\frac{dy}{dx} = g(x)h(y)$$
Solusi: $$\int \frac{1}{h(y)} , dy = \int g(x) , dx$$
Contoh: $$\frac{dy}{dx} = xy$$ $$\int \frac{dy}{y} = \int x , dx$$ $$\ln|y| = \frac{x^2}{2} + C$$ $$y = Ae^{x^2/2}$$
PD Linear Orde Pertama
Bentuk Standar: $$\frac{dy}{dx} + P(x)y = Q(x)$$
Faktor Integral: $$\mu(x) = e^{\int P(x) , dx}$$
Solusi: $$y = \frac{1}{\mu(x)} \left[\int \mu(x) Q(x) , dx + C\right]$$
PD Eksak
Bentuk: $$M(x, y) , dx + N(x, y) , dy = 0$$
Syarat Eksak: $$\frac{\partial M}{\partial y} = \frac{\partial N}{\partial x}$$
Solusi: Cari $F(x, y)$ dimana $\frac{\partial F}{\partial x} = M$ dan $\frac{\partial F}{\partial y} = N$. Solusi implisit: $F(x, y) = C$.
PD Linear Orde Kedua Homogen
Bentuk: $$ay” + by’ + cy = 0$$
Persamaan Karakteristik: $$ar^2 + br + c = 0$$
| Akar | Solusi Umum |
|---|---|
| Real berbeda: $r_1 \neq r_2$ | $y = C_1 e^{r_1 x} + C_2 e^{r_2 x}$ |
| Real sama: $r_1 = r_2 = r$ | $y = (C_1 + C_2 x) e^{rx}$ |
| Kompleks: $r = \alpha \pm \beta i$ | $y = e^{\alpha x}(C_1 \cos\beta x + C_2 \sin\beta x)$ |
Pertumbuhan dan Peluruhan
Model Pertumbuhan Eksponensial: $$\frac{dP}{dt} = kP \Rightarrow P(t) = P_0 e^{kt}$$
Model Logistik: $$\frac{dP}{dt} = kP\left(1 - \frac{P}{K}\right) \Rightarrow P(t) = \frac{K}{1 + Ae^{-kt}}$$
dimana $K$ adalah kapasitas dukung (carrying capacity).
Model Pertumbuhan: Eksponensial vs Logistik
13. Tabel Referensi Cepat
Identitas Trigonometri Penting
| Identitas | Rumus |
|---|---|
| Pythagoras | $\sin^2 x + \cos^2 x = 1$ |
| $1 + \tan^2 x = \sec^2 x$ | |
| $1 + \cot^2 x = \csc^2 x$ | |
| Sudut Ganda | $\sin 2x = 2\sin x \cos x$ |
| $\cos 2x = \cos^2 x - \sin^2 x = 2\cos^2 x - 1 = 1 - 2\sin^2 x$ | |
| Setengah Sudut | $\sin^2 x = \frac{1 - \cos 2x}{2}$ |
| $\cos^2 x = \frac{1 + \cos 2x}{2}$ | |
| Jumlah ke Produk | $\sin A + \sin B = 2\sin\frac{A+B}{2}\cos\frac{A-B}{2}$ |
| $\cos A + \cos B = 2\cos\frac{A+B}{2}\cos\frac{A-B}{2}$ |
Konstanta Penting
| Konstanta | Nilai |
|---|---|
| $e$ | $2.71828…$ |
| $\pi$ | $3.14159…$ |
| $\ln 2$ | $0.69315…$ |
| $\sqrt{2}$ | $1.41421…$ |
| $\sqrt{3}$ | $1.73205…$ |
Nilai Trigonometri Penting
| $\theta$ | $\sin\theta$ | $\cos\theta$ | $\tan\theta$ |
|---|---|---|---|
| $0$ | $0$ | $1$ | $0$ |
| $\frac{\pi}{6}$ | $\frac{1}{2}$ | $\frac{\sqrt{3}}{2}$ | $\frac{1}{\sqrt{3}}$ |
| $\frac{\pi}{4}$ | $\frac{\sqrt{2}}{2}$ | $\frac{\sqrt{2}}{2}$ | $1$ |
| $\frac{\pi}{3}$ | $\frac{\sqrt{3}}{2}$ | $\frac{1}{2}$ | $\sqrt{3}$ |
| $\frac{\pi}{2}$ | $1$ | $0$ | $\text{undefined}$ |
Ringkasan Uji Konvergensi
| Uji | Kondisi Konvergen | Kondisi Divergen | | ------------ | --------------------------------------- | -------------------------------------- | ---- | --- | --- | ------- | | Suku ke-$n$ | - | $\lim a_n \neq 0$ | | Geometri | $ | r | < 1$ | $ | r | \geq 1$ | | p-series | $p > 1$ | $p \leq 1$ | | Rasio | $L < 1$ | $L > 1$ | | Akar | $L < 1$ | $L > 1$ | | Integral | Integral konvergen | Integral divergen | | Perbandingan | $a_n \leq b_n$, $\sum b_n$ konvergen | $a_n \geq b_n$, $\sum b_n$ divergen | | Alternating | $b_n \downarrow 0$ | - |